Cuộc chiến tại Iran đã "giải phóng" nhiều hóa chất độc hại, kim loại nặng và các chất ô nhiễm khác, đe dọa từ nông nghiệp, nguồn nước uống cho đến sức khỏe con người và sẽ để lại những tổn hại môi trường cùng rủi ro sức khỏe có thể kéo dài hàng thập kỷ, các chuyên gia nhận định.

Hơn 400 sự cố liên quan đến môi trường vì cuộc xung đột

“Các mỏ dầu, khí đốt ở khu vực ven biển bốc cháy, nhiều tàu chở dầu bị đốt cháy hoặc đánh chìm - điều này đồng nghĩa với ô nhiễm. Đối với những người như tôi, những người đã đấu tranh vì sự phát triển bền vững và bảo vệ môi trường tại khu vực này, thực trạng hiện tại giống như bị kéo lùi lại nhiều năm”, AP dẫn lời ông Kaveh Madani, nhà khoa học người Iran và là Giám đốc Viện Nước, Môi trường và Sức khỏe thuộc Đại học Liên Hợp Quốc.

Theo ông Doug Weir, Giám đốc Tổ chức Theo dõi Xung đột và Môi trường có trụ sở tại Anh, chuyên giám sát tác động môi trường từ các cuộc xung đột vũ trang, việc ghi nhận thiệt hại là một thách thức lớn, và hiện tại chưa thể có một thống kê đầy đủ.

"Tổ chức này sử dụng công nghệ cảm biến vệ tinh từ xa và nguồn tin mở để xác định thiệt hại và đánh giá rủi ro môi trường đối với con người, hệ sinh thái và đất nông nghiệp. Đến nay, họ đã ghi nhận hơn 400 sự cố liên quan đến môi trường do xung đột gây ra, dù vẫn còn nhiều điều chưa rõ do hình ảnh vệ tinh bị chậm trễ và tình trạng mất kết nối internet tại Iran", ông Weir cho biết.

Cuộc tấn công vào các cơ sở liên quan đến dầu khí tạo ra một số rủi ro môi trường nghiêm trọng nhất do ảnh hưởng đến chất lượng không khí, ô nhiễm đất và nước, cũng như đe dọa sức khỏe con người. Khó đánh giá hơn là rủi ro từ các địa điểm quân sự bị đánh bom, một số nằm sâu dưới lòng đất và một số gần khu dân cư, làm tăng thêm “sự bất định lớn” về tác động tiềm tàng, ông Weir nói tiếp.

Ô nhiễm không khí do xung đột có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe

Có lẽ một trong những khoảnh khắc ám ảnh nhất của cuộc chiến là cảnh bầu trời tối sầm do cơ sở hạ tầng dầu mỏ bị không kích và "mưa đen" trút xuống gần thủ đô Tehran, Iran, sau khi một số kho chứa dầu nhiên liệu và nhà máy lọc dầu bị tấn công.

Người dân được khuyến cáo nên ở trong nhà khi muội than siêu nhỏ làm tăng nguy cơ mắc các bệnh về phổi và tim, trong khi hóa chất độc hại gây nguy cơ ung thư lâu dài và kim loại nặng từ bụi phóng xạ có thể làm ô nhiễm đất và nguồn nước, các chuyên gia cảnh báo.

"Mảnh vỡ từ tên lửa cũng như các cuộc tấn công tiềm tàng vào nhà máy sản xuất và cơ sở hạ tầng khác cũng có thể phát tán ô nhiễm nguy hại khắp khu vực", chuyên gia nhấn mạnh.

“Nếu một nhà máy sản xuất amoniac cho phân bón hoặc nhà máy sản xuất thực phẩm bị tấn công...những hóa chất cực kỳ độc hại và nguy hiểm có thể bị phát tán”, ông Mohammed Mahmoud, Trưởng bộ phận Chính sách Khí hậu và Nước Trung Đông thuộc Viện Nước, Môi trường và Sức khỏe của Đại học Liên Hợp Quốc, đồng thời là người sáng lập Sáng kiến Khí hậu và Nước, nhận định.

Việc phát thải nhiên liệu hóa thạch ở mức cao cũng đang làm tăng lượng khí nhà kính gây biến đổi khí hậu, các chuyên gia cho biết. Nền tảng kiểm kê carbon Greenly ước tính chỉ riêng quân đội Mỹ đã phát thải gần 2 tỷ tấn khí nhà kính chỉ trong 6 ngày đầu của cuộc chiến, nghĩa là tổng lượng phát thải thực tế còn cao hơn nhiều nếu tính cả phát thải của Israel, Iran và thiệt hại cơ sở hạ tầng.

Đây là con số đáng kể trong thời gian ngắn, bởi theo Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), mỗi năm toàn thế giới phát thải khoảng 50 tỷ tấn khí nhà kính.

Việc thiếu hụt dầu toàn cầu cũng khiến một số quốc gia phải quay lại hoặc tăng cường sử dụng than đá, dẫn đến ô nhiễm không khí nghiêm trọng hơn và phát thải khí nhà kính nhiều hơn.

Mối lo tiếp cận nước sạch

Các quốc gia ở vùng Vịnh Ba Tư khô hạn phụ thuộc vào hàng trăm nhà máy khử mặn để có nước uống, làm gia tăng rủi ro về sức khỏe và an ninh nếu các nhà máy này bị hư hại hoặc nguồn nước bị ô nhiễm, chuyên gia cảnh báo.

Iran cho biết một cuộc không kích của Mỹ đã làm hư hại một nhà máy khử mặn của nước này, trong khi Bahrain cáo buộc Iran làm hư hại một nhà máy của họ. Các chuyên gia lo ngại sẽ còn nhiều nhà máy bị nhắm mục tiêu nếu cuộc chiến kéo dài.

"Người dân trong khu vực vốn đã gặp khó khăn trong việc tiếp cận nước uống sạch, ngay cả trong thời bình. Bất kỳ thiệt hại nào đối với hạ tầng nước đều có thể để lại hậu quả lâu dài”, ông Madani, nhà khoa học Iran và quan chức Liên Hợp Quốc, cho biết.

Ông Weir lo ngại ô nhiễm, bao gồm dầu từ các tàu bị chìm và các nguồn khác, có thể làm tắc nghẽn các nhà máy khử mặn hoặc khiến chúng ngừng hoạt động do các cuộc tấn công vào nhà máy điện.

Các chuyên gia cho rằng ô nhiễm cũng có thể gây hại cho ngành thủy sản và các hệ sinh thái quan trọng. Dù một số chất ô nhiễm sẽ bị nước biển pha loãng và cuốn trôi, nhưng kim loại nặng và hóa chất độc hại vẫn có thể lắng đọng trong trầm tích.

“Đây là một vùng Vịnh kín, khá nông. Có nhiều môi trường sống ở đó như rạn san hô, thảm cỏ biển, các loài sinh vật nhạy cảm có thể bị ảnh hưởng”, ông Weir nói.

Khắc phục thiệt hại môi trường có thể mất hàng thập kỷ

Sau cuộc chiến, khi Iran và các quốc gia khác bắt đầu tái thiết, môi trường có thể không phải là ưu tiên hàng đầu, các chuyên gia nhận định.

Trọng tâm tái thiết sẽ là hạ tầng năng lượng, nước, các nhà máy sản xuất và cơ sở chế biến thực phẩm, ông Mahmoud bình luận. "Một số khu vực ô nhiễm, đặc biệt là ở Vịnh Ba Tư hoặc các dòng sông có thể sẽ được xử lý sớm, nhưng có trường hợp sẽ không được xử lý”, Mahmoud nói tiếp.

Ông Weir cho biết thêm thiệt hại môi trường thường không được giải quyết thỏa đáng sau hầu hết các cuộc xung đột vì chi phí cao và “nhu cầu nhân đạo được ưu tiên trước”, dù rủi ro môi trường rất lớn.

Chẳng hạn như, tại thủ đô Tehran đông dân cư, số lượng lớn các cuộc không kích không chỉ nhắm vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ mà còn vào các tòa nhà và khu dân cư, gây ra tình trạng ô nhiễm nguy hại từ vật liệu xây dựng. Người dân đang phải tiếp xúc với bụi và hóa chất, điều này có thể kéo dài sau khi xung đột kết thúc và quá trình tái thiết bắt đầu.

>>> Mời độc giả xem thêm video: Mỹ - Iran sẵn sàng cho một cuộc chiến kéo dài