Lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất, Hội phổ biến Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam vào ngày 18/5/1963 đã trở thành kim chỉ nam cho hoạt động khoa học và công nghệ nước nhà.
Và tại Kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa XIII, Luật Khoa học và Công nghệ được thông qua, đã thống nhất chọn ngày 18/5 hàng năm là Ngày Khoa học và Công nghệ Việt Nam (nay là ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam). Sự ra đời của ngày này xuất phát từ đề xuất của TSKH. Nghiêm Vũ Khải, nguyên Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
Lời dặn của Bác Hồ: Khoa học phải phục vụ nhân dân
Ngày 18/5/1963, Chủ tịch Hồ Chí Minh tham dự Đại hội đại biểu lần thứ nhất của Hội Phổ biến Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, tiền thân của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam sau này.
Đây là cuộc gặp lịch sử giữa vị lãnh tụ anh minh với đại diện giới trí thức. Từ đây, tư tưởng của Người về trí thức ngày càng thấm sâu trong quan điểm của Đảng và từng bước được cụ thể hóa thành những chủ trương, chính sách của Nhà nước.
Trong cuộc gặp gỡ này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói chuyện và giao nhiệm vụ cho đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam.
Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Khoa học phải đi từ sản xuất mà ra và phải trở lại phục vụ sản xuất, phục vụ quần chúng nhằm nâng cao năng suất lao động và không ngừng cải thiện đời sống của nhân dân, bảo đảm cho chủ nghĩa xã hội thắng lợi. Như vậy, nhiệm vụ của khoa học, kỹ thuật là cực kỳ quan trọng, cho nên mọi ngành, mọi người đều phải tham gia công tác khoa học, kỹ thuật, để nâng cao năng suất lao động, sản xuất ra nhiều của cải vật chất, để xây dựng chủ nghĩa xã hội thắng lợi”.
Cũng tại cuộc gặp này, Người đã căn dặn, giao nhiệm vụ cho những trí thức trong việc phổ biến khoa học: “Những điều đem phổ biến phải thiết thực, phải chính xác, phải làm sao cho quần chúng có thể hiểu và làm được. Sau khi đã phổ biến, ta phải theo dõi, giúp đỡ quần chúng học tập và áp dụng cho tốt. Nếu chỉ phổ biến rồi bỏ mặc quần chúng, không quan tâm theo dõi họ thực hiện được hay không, kết quả tốt hay xấu, như vậy là thiếu tinh thần trách nhiệm”.
Người dặn dò: “Các đồng chí phải đi xuống tận các xí nghiệp, hợp tác xã, hỏi han công nhân, nông dân yêu cầu gì, họ làm ăn và sinh sống như thế nào và phổ biến những điều cần thiết giúp đỡ họ cải tiến kỹ thuật, phát triển sản xuất, cải thiện đời sống. Các đồng chí phải là những chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, văn hóa và khoa học, kỹ thuật; phải góp tài góp sức để cải biến bộ mặt xã hội của nước ta, làm cho Nhân dân ta sản xuất và công tác theo khoa học và đời sống của Nhân dân ta văn minh, tức là khoa học, lành mạnh và vui tươi. Đó là nhiệm vụ rất nặng nề mà cũng rất vẻ vang”.
Người khẳng định, Đảng, Chính phủ và Nhân dân ta đặc biệt đặt nhiều hy vọng vào Hội phổ biến khoa học, kỹ thuật, mong Đại hội có những quyết nghị thiết thực và “mong các cô, các chú cố gắng thi đua làm trọn nhiệm vụ, cố gắng rèn luyện mình thành những chiến sĩ xuất sắc trong công việc phổ biến khoa học, kỹ thuật”.
Những năm qua, những lời căn dặn của Người đã trở thành kim chỉ nam cho hoạt động khoa học và công nghệ nước nhà và Liên hiệp hội Việt Nam.
Tại Lễ kỷ niệm 60 năm Bác Hồ gặp mặt đội ngũ trí thức (18/5/1963 - 18/5/2023) và 40 năm Ngày thành lập Liên hiệp hội Việt Nam (26/3/1983 - 26/3/2023), TSKH Phan Xuân Dũng, Chủ tịch Liên hiệp hội Việt Nam khẳng định: “Thấm nhuần lời dạy của Bác kính yêu “là một bộ phận trong lực lượng cách mạng, trí thức có nhiệm vụ thi đua phụng sự Tổ quốc, phụng sự Nhân dân”, đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam luôn mang trên mình nhiệt huyết cách mạng, khát vọng vươn lên, đưa khoa học và công nghệ trở thành động lực, là quốc sách hàng đầu để phát triển đất nước”.
Dấu mốc ngày lễ cho khoa học từ cuộc gặp lịch sử
TSKH Nghiêm Vũ Khải, nguyên Phó Chủ tịch Liên hiệp hội Việt Nam xúc động khi nhắc lại hành trình tìm kiếm dấu mốc lịch sử cho Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam (18/5), ngày được chính thức ghi nhận trong Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013.
Ông kể, vào năm 2012, trong quá trình xây dựng dự thảo Luật KH&CN, Bộ trưởng Nguyễn Quân khi đó đã giao nhiệm vụ tìm một ngày thật sự có ý nghĩa để tôn vinh đội ngũ trí thức và ngành khoa học công nghệ nước nhà.
Với suy nghĩ của người làm chính sách, ông Khải cho rằng những sự kiện lịch sử gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn có sức lan tỏa và tạo được sự đồng thuận lớn. Đặc biệt, sinh thời, Bác Hồ đặc biệt coi trọng đội ngũ trí thức, nhà khoa học, luôn xem khoa học kỹ thuật là động lực để phát triển đất nước và nâng cao đời sống Nhân dân. Những quan điểm ấy không chỉ thể hiện trong nhiều bài nói, bài viết của Người mà còn được cụ thể hóa qua các cuộc gặp gỡ, động viên giới trí thức tham gia phụng sự Tổ quốc. Chính từ suy nghĩ ấy, ông bắt đầu hành trình tìm kiếm một dấu mốc phù hợp.
Thời điểm đó, các công cụ hỗ trợ tìm kiếm chưa phát triển như hiện nay, ông Khải phải tự tra cứu trên Google bằng nhiều từ khóa khác nhau. Ban đầu, cụm từ “Bác Hồ với khoa học công nghệ” không cho kết quả như mong muốn.
Thế rồi ông sực nhớ ra, ở thập niên 1960, khái niệm phổ biến khi ấy là “khoa học kỹ thuật”, chứ chưa dùng cụm từ “khoa học công nghệ” như hiện nay. Ngay sau khi đổi hướng tìm kiếm sang “Bác Hồ với khoa học và kỹ thuật”, ông đã tìm thấy sự kiện mang ý nghĩa đặc biệt: ngày 18/5/1963, Chủ tịch Hồ Chí Minh dự và phát biểu tại Đại hội lần thứ nhất Hội Phổ biến khoa học và kỹ thuật Việt Nam.
Điều trùng hợp ý nghĩa là thời điểm thảo luận dự luật (năm 2013) cũng đúng dịp tròn 50 năm sự kiện này. Khi đề xuất chọn ngày 18/5 là Ngày Khoa học và Công nghệ Việt Nam được đưa ra, phương án lập tức nhận được sự đồng thuận cao từ lãnh đạo Bộ KH&CN, Chính phủ đến Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.
“Tất cả đều thống nhất. Và ngày 18/6/2013, tại Kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa XIII, Luật Khoa học và Công nghệ được thông qua, đã thống nhất chọn ngày 18 tháng 5 hàng năm là Ngày Khoa học và Công nghệ Việt Nam (nay là ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam)”, TSKH Nghiêm Vũ Khải nhớ lại.
Từ đó, ngày 18/5 đã trở thành ngày hội của đội ngũ trí thức và những người làm khoa học cả nước, kết nối tư tưởng của Bác Hồ với hành trình khoa học kỹ thuật và đổi mới sáng tạo hôm nay.
