Theo truyền thuyết Mai An Tiêm, từ những hạt giống do chim mang đến đảo hoang, ông đã trồng được dưa hấu. Nhưng trong rừng Đông Nam Á, có loài cây chim ăn được quả nhưng con người vẫn phải dè chừng nhựa cây. Đó là sưng Nam Bộ, cây có lá giống xoài, gỗ rất cứng và nhựa có thể gây tổn thương da.
Vì sao Hà Nội cấm trồng cây sưng Nam Bộ?
Sưng Nam Bộ, còn gọi là sơn lu, có tên khoa học Semecarpus cochinchinensis, thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae), cùng họ với xoài và điều.Theo Vườn thực vật Hoàng gia Kew (Anh), loài này phân bố tự nhiên ở Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan và bán đảo Malaysia. Đây là cây rừng nhiệt đới, không phải loài chỉ có ở Nam Bộ như tên gọi dễ khiến người đọc liên tưởng.
Tại Hà Nội, Phụ lục 03 của Quyết định 143/2026/QĐ-UBND đưa sưng Nam Bộ vào danh mục 18 loài cây cấm trồng. Lý do được nêu cụ thể: Nhựa cây có chất làm ngứa, lở loét da. Đây là căn cứ trực tiếp để lý giải vì sao một loài cây có công dụng trong đời sống vẫn không phù hợp với môi trường đô thị.
Ở nơi công cộng, cây xanh phải được cắt tỉa, chăm sóc và có thể bị gãy cành trong mưa bão. Khi ấy, nhựa từ thân hoặc cành có thể trở thành nguồn tiếp xúc ngoài ý muốn. Quy định của Hà Nội yêu cầu cây trồng không tiết ra chất độc hại và phải bảo đảm an toàn cho người dân, phương tiện cùng công trình.
Quy định của Hà Nội nêu rõ đối với cây hiện hữu thuộc danh mục cấm trồng tại đô thị hoặc khu dân cư nông thôn, cơ quan, đơn vị có trách nhiệm lập kế hoạch từng bước loại bỏ và trồng thay thế. Vì vậy, không có yêu cầu chặt bỏ đồng loạt ngay lập tức chỉ vì cây xuất hiện trong danh mục. Việc chặt hạ, dịch chuyển cây xanh thuộc phạm vi quản lý phải tuân thủ quy định và thẩm quyền liên quan.
Lá giống xoài, nhựa cây có thể gây ngứa và nổi bóng nước
Trong tư liệu về tri thức bản địa do Đại học Lund (Thụy Điển) lưu trữ, người Khmu nhận xét lá cây có hình dáng giống lá xoài. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý của loài thực vật này nằm ở phần nhựa có khả năng gây kích ứng khi tiếp xúc với da.
Lá cây sưng Nam Bộ có hình dáng giống lá xoài - Ảnh: Flora of Thailand
Người Khmu gọi cây là ptkóot. Theo lời kể được ghi nhận tại tỉnh Nan, Thái Lan, một số người có cơ địa nhạy cảm có thể bị ngứa, nổi bóng nước sau khi chạm vào cây hoặc nhựa của nó. Thậm chí, khi thợ săn mổ bụng con vật vừa ăn quả sưng Nam Bộ, họ cũng có thể bị kích ứng... Những biểu hiện này cho thấy nguy cơ không chỉ dừng ở cảm giác khó chịu tức thời mà còn có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt nếu vùng da tiếp xúc bị tổn thương.
Tư liệu của Đại học Lund còn ghi lại những câu chuyện liên quan đến cây sưng Nam Bộ trong môi trường tự nhiên. Người dân kể rằng khi cây bị gãy đổ trong bão, bụi từ cây có thể theo gió phát tán và khiến người ở gần bị ngứa. Họ cũng nhắc đến trường hợp cây đổ xuống suối, sau đó người đi qua hoặc tắm ở phía hạ lưu xuất hiện triệu chứng kích ứng.
Những lời kể này cho thấy người Khmu đã nhận biết nguy cơ kích ứng từ cây sưng Nam Bộ qua kinh nghiệm sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, các hiện tượng được nhắc đến chưa đủ cơ sở để xác định nhựa cây có thể gây hại qua không khí hoặc nguồn nước.
Chùm quả non của cây sưng Nam Bộ - Ảnh: Flora of Thailand
Người Karen ở miền Bắc Thái Lan từng dùng gỗ và nhựa cây ra sao?
Một nghiên cứu về tri thức thực vật của cộng đồng Karen ở miền Bắc Thái Lan, lưu trữ tại Đại học Hohenheim (Đức), ghi nhận trực tiếp sưng Nam Bộ với tên địa phương Mai rak. Trong bảng khảo sát 125 loài thực vật, nhóm nghiên cứu ghi nhận gỗ loài này rất cứng và từng được sử dụng trong xây dựng.
Đáng chú ý hơn là phần nhựa màu đen. Cùng bảng khảo sát ghi nhận nhựa có độc tính gây kích ứng da nhưng từng được dùng để phủ đồ nội thất. Chi tiết này cho thấy một nguyên liệu có giá trị sử dụng trong hoàn cảnh cụ thể vẫn có thể gây hại khi tiếp xúc trực tiếp.
Tuy vậy, đây là ghi nhận về cách sử dụng trong một cộng đồng, không phải bằng chứng cho thấy nhựa sưng Nam Bộ được dùng phổ biến trong ngành sơn mài. Các loài cây cho nhựa sơn truyền thống ở Thái Lan có thể khác nhau, vì thế không nên đồng nhất chúng chỉ vì cùng thuộc họ thực vật hoặc có tên địa phương gần giống.
Bên cạnh công dụng vật liệu, sưng Nam Bộ còn xuất hiện trong các tư liệu nghiên cứu về rừng Thái Lan. Một hồ sơ của sáng kiến Satoyama về lâm nghiệp cộng đồng ghi nhận nhựa tự nhiên của chính loài này gây ngứa và phát ban. Những thông tin ấy cho thấy người dân vừa nhận biết giá trị sử dụng, vừa có kinh nghiệm tránh tác động không mong muốn.
Người Khmu: Chim, sóc, khỉ và gấu ăn quả cây rừng
Tư liệu Đại học Lund ghi nhận người Khmu quan sát thấy gấu, sóc, khỉ và chim ăn quả sưng Nam Bộ. Chi tiết này mang giá trị sinh thái đáng chú ý: cây tham gia vào nguồn thức ăn của động vật hoang dã. Tuy nhiên, việc các loài thú và chim ăn quả không chứng minh quả an toàn cho con người.
Người Khmu còn nhận diện cây qua nơi mọc ở thung lũng, ven sông và hình dáng lá. Với cộng đồng sống gần rừng, những hiểu biết ấy có ích khi đi lại, thu hái lâm sản hoặc tránh tiếp xúc với cây gây kích ứng. Chúng là một phần của tri thức bản địa được ghi chép, cần phân biệt với các kết luận y học đã kiểm nghiệm.
Tại Campuchia, tài liệu hướng dẫn nhận diện cây rừng ghi nhận Semecarpus cochinchinensis với tên Khmer Svay Kokit. Trong phạm vi khảo sát tại Kampong Chhnang, nhóm nghiên cứu chỉ thu được mẫu cây ở một khu rừng rụng lá gần điểm SB01. Chi tiết này phản ánh phạm vi thu mẫu, không đủ để kết luận loài hiếm gặp trên toàn quốc.