Vì sao Hà Nội cấm trồng loài cây mang tên gia vị quen thuộc, chứa hoạt chất trị gout, thị trường thuốc dự báo đạt 1,4 tỷ USD?

Tỏi độc - loài cây có tên gọi dễ khiến người Việt liên tưởng đến gia vị quen thuộc lại chứa độc tố từng gây ra nhiều vụ ngộ độc chết người ở châu Âu. Đáng chú ý, loài thực vật này có lịch sử sử dụng lâu đời trong ngành dược và được các quốc gia quản lý theo những cách khác nhau.

Vì sao Hà Nội cấm trồng cây tỏi độc?

Quyết định 143/2026/QĐ-UBND của UBND TP Hà Nội, có hiệu lực từ ngày 22/10/2026, đưa tỏi độc vào vị trí thứ 14 trong danh mục 18 loài cây cấm trồng. Tên khoa học của cây là Colchicum autumnale, thuộc họ Tỏi độc (Colchicaceae). Lý do được nêu trong phụ lục là "toàn bộ thân cây tỏi có độc tố gây tử vong cho người và gia súc nếu ăn phải".

Theo cơ sở dữ liệu Plants of the World Online của Vườn thực vật Hoàng gia Kew (Anh), tỏi độc có nguồn gốc từ châu Âu, hiện diện tự nhiên ở nhiều nước như Pháp, Đức, Anh, Áo và Thụy Sĩ. Cây sống lâu năm, có thân củ dưới đất. Lá thường mọc vào mùa xuân, còn hoa màu hồng tím nở vào mùa thu. Vì vậy, người hái lá vào đầu năm không thể dựa vào màu hoa để nhận biết.

Tên gọi tỏi độc dễ gây nhầm lẫn, nhưng cây không phải loại tỏi dùng làm gia vị, cũng không phải cây cho nghệ tây làm thực phẩm. Ở châu Âu, lá cây từng bị hái nhầm với tỏi rừng, loài rau có thể ăn được. Theo Hội đồng Dược sĩ quốc gia Pháp dẫn báo cáo của cơ quan an toàn thực phẩm nước này, từ năm 2020 đến 2022 đã ghi nhận 28 trường hợp nhầm cây gây ngộ độc, trong đó hai người tử vong.

Khoảng một nửa số người bị ngộ độc tại Pháp dùng lá hái được để làm sốt pesto. Những trường hợp còn lại chế biến thành rau trộn, món xào hoặc bánh nướng. Nguyên nhân nguy hiểm nằm ở colchicine, một chất tác động đến hoạt động của tế bào, có thể gây tổn thương nhiều cơ quan. Nhưng cũng chính hoạt chất này đã trở thành nguyên liệu quan trọng của một nhóm thuốc kê đơn.

Hoạt chất trị gout và thị trường thuốc dự báo đạt 1,4 tỷ USD

Theo báo cáo của tổ chức nghiên cứu Reports and Data, thị trường thuốc colchicine toàn cầu được ước tính đạt 650 triệu USD năm 2025 và có thể tăng lên 1,4 tỷ USD vào năm 2035. Tốc độ tăng trưởng doanh thu bình quân được dự báo khoảng 8% mỗi năm. Riêng thuốc phục vụ điều trị gout chiếm 52,4% doanh thu năm 2025, trong khi Bắc Mỹ chiếm 44% thị trường.

Con số 1,4 tỷ USD cần được hiểu đúng là doanh thu dự báo của thị trường dược phẩm chứa colchicine, không phải giá trị thương mại của cây tỏi độc. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), colchicine được dùng để giảm viêm và đau trong cơn gout cấp, đồng thời phòng ngừa cơn tái phát khi người bệnh bắt đầu một số thuốc khác. Hướng dẫn điều trị gout của Anh (NICE) phân biệt colchicine, thuốc kiểm soát cơn viêm, với nhóm thuốc hạ axit uric. Vì vậy, colchicine không trực tiếp làm giảm nồng độ axit uric trong máu.

Ngoài gout, colchicine còn được sử dụng để phòng các đợt triệu chứng của bệnh sốt Địa Trung Hải có tính gia đình, một bệnh viêm di truyền hiếm gặp. Tháng 6/2023, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt thuốc Lodoco chứa colchicine để giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và một số biến cố tim mạch ở nhóm người trưởng thành phù hợp. Chỉ định này không có nghĩa mọi người đều nên uống colchicine để phòng bệnh tim.

Nguồn nguyên liệu colchicine dùng trong công nghiệp dược cũng không chỉ đến từ Colchicum autumnale. Một nghiên cứu trên tạp chí Critical Reviews in Biotechnology cho biết hạt của Gloriosa superba, loài cùng họ Tỏi độc, là nguồn cung colchicine truyền thống cho ngành dược. Các nghiên cứu còn tìm cách phát triển quy trình sản xuất bằng công nghệ sinh học nhằm ổn định nguồn nguyên liệu.

Giá trị chữa bệnh không làm cho thân củ hay lá tỏi độc trở thành dược liệu dùng được tại nhà. Hàm lượng colchicine trong cây biến đổi, trong khi khoảng cách giữa liều điều trị và liều gây độc tương đối hẹp. Người dân không được đào củ để sắc uống, ngâm rượu hay thay thế thuốc có hàm lượng được kiểm soát bằng cây tự thu hái.

Pháp quản lý khi bán cây, Anh hướng dẫn trồng làm cảnh

Tại Pháp, sắc lệnh ngày 4/9/2020, có hiệu lực từ 1/7/2021, liệt kê đích danh Colchicum autumnale trong nhóm thực vật có nguy cơ gây ngộ độc khi ăn phải. Người bán phải thông báo rủi ro cho khách trước khi giao dịch, kể cả bán qua mạng. Đây là quy định về trách nhiệm cảnh báo, không đồng nghĩa nước Pháp cấm trồng loài này trên toàn quốc.

Pháp đồng thời siết việc sử dụng colchicine trong điều trị. Theo thông tin được công bố dưới thẩm quyền Cơ quan An toàn Dược phẩm và Sản phẩm y tế quốc gia Pháp (ANSM), từ tháng 7/2023, hộp thuốc Colchicine Opocalcium và Colchimax được bổ sung cảnh báo. Cơ quan quản lý cũng yêu cầu giảm liều dùng điều trị và dự phòng gout theo khuyến cáo chuyên môn nhằm hạn chế ngộ độc thuốc.

Tại Anh, Hội Làm vườn Hoàng gia (RHS) vẫn hướng dẫn trồng Colchicum autumnale trong khuôn viên và các vườn hoa, đồng thời nhấn mạnh cây độc nếu ăn phải, cần dùng găng tay bảo hộ khi chăm sóc. Ở lĩnh vực dược liệu, Chính phủ Anh lại đặt phần thân củ của loài này vào danh sách nguyên liệu thảo dược bị hạn chế. Việc cung cấp chế phẩm chứa nguyên liệu phải tuân thủ các giới hạn và điều kiện pháp lý riêng.

Đức tập trung vào ngăn ngừa nhầm cây khi thu hái rau rừng. Ngày 10/3/2026, Viện Đánh giá rủi ro Liên bang Đức (BfR) cảnh báo người dân có thể nhận nhầm lá tỏi độc với tỏi rừng vào mùa xuân, dẫn đến những vụ ngộ độc nghiêm trọng. Tại Mỹ, cơ sở dữ liệu thực vật của Đại học Bang North Carolina xếp Colchicum autumnale vào nhóm cây có độc tính cao, có thể gây tử vong nếu ăn phải. Trong khi đó, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) quản lý riêng các thuốc colchicine đã được phê duyệt.

Sự khác biệt giữa các nước nằm ở phạm vi biện pháp được công bố: cảnh báo khi bán cây, hướng dẫn làm vườn, phòng ngộ độc thực phẩm hoặc kiểm soát thuốc kê đơn. Điểm chung là độc tính của tỏi độc không thể bị xem nhẹ, dù hoạt chất trong cây đã có ứng dụng y học.

Cây có sẵn trong vườn và người đang dùng thuốc cần lưu ý

Theo Điều 7 và khoản 4 Điều 26 của Quyết định 143/2026/QĐ-UBND, tổ chức, hộ gia đình và cá nhân tại Hà Nội không được trồng các loài thuộc danh mục cấm trên phần đất mình quản lý, sử dụng. Riêng điểm c khoản 3 Điều 10 quy định cơ quan, đơn vị được phân công có trách nhiệm lập kế hoạch từng bước loại bỏ, trồng thay thế những cây xanh hiện hữu thuộc danh mục cấm trồng tại đô thị và khu dân cư nông thôn. Không nên hiểu quy định này là yêu cầu mọi gia đình phải tự chặt ngay toàn bộ cây đã trồng.

Gia đình có cây nghi là tỏi độc cần xác định đúng tên khoa học và hỏi cơ quan có thẩm quyền tại địa phương về cách xử lý. Không để trẻ nhỏ hoặc vật nuôi ăn các bộ phận của cây. Nếu nghi có người ăn phải, cần đưa đến cơ sở y tế ngay, không chờ biểu hiện nặng mới đi khám.

Với người đang dùng colchicine theo đơn, NHS lưu ý thuốc có thể tương tác với một số kháng sinh, thuốc tim mạch và thuốc hạ cholesterol. Các biểu hiện như đau bụng, nôn hoặc tiêu chảy cần được báo cho nhân viên y tế; không tự tăng liều khi cơn đau chưa dứt.