Sáng 21/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024.

Bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện khi không đủ quỹ đất, quỹ nhà

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (đoàn Hưng Yên) cho biết, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bảo đảm ổn định đời sống, sinh kế của người có đất bị thu hồi là những vấn đề cần đặc biệt quan tâm trong quá trình hoàn thiện chính sách.

“Nghị quyết 21 của Trung ương đã thể hiện cách tiếp cận mới, chuyển từ tư duy chỉ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người có đất bị thu hồi”, đại biểu nhấn mạnh.

Theo đại biểu, Điều 42 dự thảo Luật đã quy định thứ tự bồi thường về đất theo hướng ưu tiên đất có cùng mục đích sử dụng; trường hợp không có đất thì bồi thường bằng tiền, đồng thời cho phép bồi thường bằng đất khác mục đích sử dụng hoặc bằng nhà ở khi địa phương có quỹ đất, quỹ nhà và người bị thu hồi đất có nhu cầu.

Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định này theo hướng cụ thể hóa yêu cầu “tái thiết cuộc sống”, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Theo đó, cần nghiên cứu quy định rõ hơn thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng các hình thức bồi thường, trong đó ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở tại nơi tái định cư. Bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện khi không đủ quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi đất.

Đồng thời, cần xây dựng các tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ bảo đảm về vị trí, tiện ích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế tại nơi tái định cư.

Đối với người trực tiếp sản xuất nông nghiệp, chính sách bồi thường, hỗ trợ cần gắn với khả năng tiếp cận hạ tầng hoặc chuyển đổi sinh kế bền vững, tránh tình trạng người dân được bồi thường về tài sản nhưng lại gặp khó khăn trong quá trình ổn định cuộc sống sau khi bị thu hồi đất.

Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (đoàn TP Cần Thơ) cho rằng dự thảo đã đặt ra yêu cầu cao hơn khi chuyển từ tư duy bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người dân bị thu hồi đất.

Theo đó, hiệu quả tái định cư không thể chỉ được đánh giá qua việc khu tái định cư có đường, điện, nước hay không, mà cần xem xét đồng bộ chỗ ở, hạ tầng, sinh kế, việc làm, thu nhập và mức độ ổn định của người dân sau khi chuyển đến nơi ở mới.

Đại biểu nhấn mạnh, yêu cầu này không nên chỉ dừng ở định hướng chính sách mà cần được cụ thể hóa thành nghĩa vụ pháp lý.

Do đó, đại biểu Ngọc Diễm đề nghị bổ sung quy định cơ quan tổ chức thực hiện tái định cư có trách nhiệm theo dõi, đánh giá điều kiện sống của người được tái định cư sau khi bố trí chỗ ở.

Nội dung đánh giá cần bao gồm khả năng tiếp cận hạ tầng thiết yếu, việc làm, sinh kế và thu nhập; đồng thời có biện pháp hoặc đề xuất hỗ trợ bổ sung kịp thời đối với những trường hợp chưa bảo đảm điều kiện ổn định cuộc sống.

Đại biểu Tạ Văn Hạ (đoàn TP Đà Nẵng) cho rằng mục tiêu đẩy nhanh tiến độ dự án, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công là cần thiết, nhưng phải được đặt ngang hàng với yêu cầu ổn định đời sống, chỗ ở và sinh kế của người dân.

Bởi khi một gia đình bị thu hồi đất mà chưa được bố trí nơi ở mới, những vấn đề phát sinh không chỉ liên quan đến số tiền bồi thường. Người dân còn phải đối mặt với việc học hành của con cái, sinh kế, việc làm, cuộc sống của người già, trẻ nhỏ và những thành viên có hoàn cảnh đặc thù.

“Vấn đề không phải chỉ là bồi thường bao nhiêu tiền mà là ổn định cuộc sống cho gia đình người dân như thế nào”, đại biểu Hạ nhấn mạnh.

Khu tái định cư không nên chịu tác động của giá thị trường

Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (đoàn Phú Thọ) cho rằng trong quá trình triển khai các dự án đầu tư công, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư là những khâu ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giải phóng mặt bằng và thực hiện dự án.

Qua thực tiễn, đại biểu nhận thấy còn nhiều vướng mắc liên quan đến việc xác định giá bồi thường tại nơi có đất thu hồi và giá đất để thực hiện nghĩa vụ tài chính tại nơi bố trí tái định cư.

Mặc dù cùng nằm trong một phương án thu hồi đất, bồi thường và tái định cư của dự án, thực tế đang hình thành hai mặt bằng giá: giá trị quyền sử dụng đất tại nơi người dân phải di chuyển đi và giá đất tại nơi Nhà nước bố trí để người dân di chuyển đến.

Theo đại biểu, tình trạng này vẫn có thể xảy ra ngay cả khi người dân chỉ nhận một suất tái định cư có diện tích tối thiểu. Đối với các hộ thu nhập thấp, khó khăn càng lớn khi ngoài khoản tiền phải nộp để nhận đất tái định cư, người dân còn phải bố trí kinh phí xây dựng lại nhà ở, di chuyển tài sản và ổn định cuộc sống tại nơi ở mới.

Bên cạnh áp lực tài chính, chênh lệch giá đất còn gây khó khăn cho công tác vận động giải phóng mặt bằng, kéo dài thời gian thực hiện thủ tục dự án. Từ đó có thể phát sinh kiến nghị, khiếu nại, tố cáo liên quan đến giá đất; người dân chưa đồng thuận với phương án bồi thường, chậm bàn giao mặt bằng hoặc đề nghị xem xét lại giá đất tại khu tái định cư, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công và giải ngân vốn đầu tư công.

Từ thực tế trên, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh đề nghị nghiên cứu cơ chế riêng đối với đất tái định cư được đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách Nhà nước để phục vụ trực tiếp các dự án đầu tư công.

Theo đó, có thể xác định giá thu tiền sử dụng đất tái định cư dựa trên suất đầu tư thực tế của dự án tái định cư. Giá đất tái định cư bình quân được xác định bằng giá quyết toán được duyệt của dự án khu tái định cư chia cho tổng diện tích đất ở được bố trí tại khu tái định cư.

Đại biểu phân tích, đối với các dự án tái định cư sử dụng vốn ngân sách Nhà nước, mục tiêu chủ yếu là tạo quỹ đất và hạ tầng để bố trí chỗ ở cho các hộ dân phải di chuyển do Nhà nước thu hồi đất, không phải dự án đầu tư kinh doanh.

Vì vậy, việc xác định giá đất theo chi phí đầu tư thực tế sẽ phản ánh phù hợp hơn bản chất của các khu tái định cư, đồng thời giảm khoảng cách giữa giá trị bồi thường tại nơi người dân bị thu hồi đất và số tiền phải nộp tại nơi ở mới.

Theo đại biểu, cơ chế này có thể mang lại nhiều lợi ích, trước hết là giảm áp lực tài chính cho người dân; bảo đảm tính minh bạch do chi phí đầu tư được cơ quan có thẩm quyền nghiệm thu, quyết toán; đồng thời hạn chế việc người dân phải gánh toàn bộ phần giá trị gia tăng do vị trí và hạ tầng của khu tái định cư tạo ra.

Qua đó, chính sách sẽ góp phần tạo đồng thuận, đẩy nhanh giải phóng mặt bằng, tiến độ thực hiện dự án và giải ngân vốn đầu tư công.

Để tránh bị lợi dụng, đại biểu đề nghị có thể giới hạn cơ chế tính giá theo suất đầu tư đối với một suất đất tái định cư trong hạn mức hoặc suất tái định cư tối thiểu mà hộ gia đình, cá nhân được hưởng theo phương án đã được phê duyệt.