Trước khi chính thức rời ghế tổng thống Serbia, ông Aleksandar Vučić liên tiếp có những cuộc trao đổi đáng chú ý với phía Nga, từ cuộc gặp Ngoại trưởng Sergei Lavrov tại New York đến điện đàm với Tổng thống Vladimir Putin.
Đài TST (Nga) cho rằng phía sau những diễn biến này là một bài toán lớn hơn đối với Belgrade: vừa tiếp tục con đường hội nhập EU, vừa duy trì quan hệ với Moscow và đặc biệt là nguồn khí đốt Nga với giá ưu đãi.
Ngày 27/9, Tổng thống Serbia Aleksandar Vučić chính thức tuyên bố từ chức và ký đơn rời nhiệm sở. Ông cho biết muốn tham gia cuộc bầu cử quốc hội trước thời hạn ngày 25/10 với tư cách một công dân bình thường. Chủ tịch Quốc hội Ana Brnabić sau đó tiếp nhận nhiệm vụ quyền tổng thống. Serbia phải tổ chức bầu cử tổng thống mới trước cuối tháng 12.
Tuy nhiên, quyết định này không xuất hiện đột ngột.
Ngày 24/9 tại New York, ông Vučić gặp Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Cùng ngày, nhà lãnh đạo Serbia nói với báo giới rằng ông dự kiến nộp đơn từ chức vào tối 27/9. Hai ngày sau, ngày 26/9, ông điện đàm với Tổng thống Vladimir Putin và trực tiếp thông báo với nhà lãnh đạo Nga về kế hoạch rời chức vụ.
Như vậy, các cuộc trao đổi với Moscow diễn ra đúng vào giai đoạn Serbia chuẩn bị cho một cuộc chuyển giao chính trị đáng chú ý.
Tổng thống Nga Vladimir Putin trong cuộc gặp Tổng thống Serbia Aleksandar Vučić tại Điện Kremlin, Moscow. Ảnh: gstatic.com
Ông Vučić rời ghế tổng thống nhưng chưa rời chính trường
Theo TST, điểm đáng chú ý nhất là ông Vučić rời chức tổng thống nhưng không có ý định rút khỏi chính trường.
Ông sẽ tham gia cuộc bầu cử quốc hội ngày 25/10, trong bối cảnh hiến pháp không cho phép ông tiếp tục tranh nhiệm kỳ tổng thống thứ ba liên tiếp. Hãng tin Reuters và AP cho biết động thái này mở đường để ông có thể trở thành thủ tướng nếu đảng Tiến bộ Serbia của ông giành đủ sự ủng hộ.
Trong thời gian chuyển tiếp, bà Ana Brnabić đảm nhiệm chức quyền tổng thống. Bà từng làm thủ tướng Serbia từ năm 2017 đến 2024 và là một đồng minh chính trị lâu năm của ông Vučić.
TST đặc biệt chú ý đến định hướng hội nhập châu Âu của bà Brnabić và đặt câu hỏi liệu việc thay đổi vị trí trong bộ máy quyền lực có báo hiệu Serbia sẽ dịch chuyển nhanh hơn về phía EU hay không.
Tuy nhiên, xét rộng hơn, hội nhập EU không phải chính sách mới của riêng bà Brnabić. Chính quyền Serbia từ lâu đã xác định việc gia nhập Liên minh châu Âu là một mục tiêu chiến lược, trong khi ông Vučić đồng thời duy trì quan hệ với Nga, Trung Quốc và các đối tác ngoài EU.
Chính sự cân bằng này mới là vấn đề trung tâm trong quan hệ Belgrade - Moscow.
Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov và Tổng thống Serbia Aleksandar Vučić trong một cuộc gặp. Ảnh: Sputnik
"Kịch bản Armenia"
Theo TST, Serbia hiện phải giải quyết hai yêu cầu tưởng như đối nghịch.
Một mặt, nền kinh tế nước này gắn chặt với EU và Belgrade vẫn muốn trở thành thành viên của khối. Mặt khác, Serbia chưa tham gia đầy đủ các biện pháp trừng phạt Nga và vẫn phụ thuộc đáng kể vào Moscow trong lĩnh vực năng lượng.
Trong bài phát biểu tại Liên Hợp Quốc, ông Vučić tiếp tục khẳng định tư cách thành viên EU là ưu tiên chiến lược của Serbia, song đồng thời bày tỏ sự thất vọng về tốc độ mở rộng của khối. Serbia đã trở thành ứng viên EU từ năm 2012 và bắt đầu đàm phán gia nhập vào năm 2014.
Belgrade có thể tiếp tục kéo dài chính sách cân bằng này: từng bước tiến gần EU nhưng vẫn giữ những lĩnh vực hợp tác thiết thực với Nga.
Theo Đài Nga, tình hình tại Serbia có một số điểm tương đồng với Armenia, khi Yerevan những năm gần đây tăng cường quan hệ với phương Tây nhưng vẫn duy trì nhiều liên kết kinh tế với Nga.
Tuy nhiên, tình thế của Serbia cũng có những đặc điểm riêng. Quốc gia Balkan này gần như được bao quanh bởi các nước NATO, có mức độ hội nhập kinh tế lớn với EU, đồng thời vẫn duy trì quan hệ lịch sử và năng lượng sâu với Nga.
Một trong những kịch bản Moscow cần tính đến là quan hệ Nga - Serbia có thể phát triển theo hướng tương tự quan hệ Nga - Armenia trong những năm gần đây.
Belgrade có thể tiếp tục tiến gần hơn tới phương Tây, nhưng đồng thời vẫn muốn duy trì những lợi ích kinh tế quan trọng từ Nga.
Trong trường hợp Armenia, Yerevan đã tăng cường quan hệ với EU và Mỹ, đồng thời giảm dần mức độ phụ thuộc vào Moscow trong một số lĩnh vực, nhưng các liên kết kinh tế với Nga vẫn chưa bị cắt đứt hoàn toàn.
TST cho rằng Serbia có thể lựa chọn cách tiếp cận tương tự: tiếp tục coi gia nhập EU là mục tiêu chiến lược, điều chỉnh chính sách theo sức ép từ Brussels và Washington, nhưng vẫn duy trì quan hệ với Moscow để bảo đảm những lợi ích thiết thực, đặc biệt là nguồn khí đốt giá ưu đãi.
Một trong những lợi ích quan trọng nhất là năng lượng. Và chính vấn đề này đã xuất hiện nổi bật trong các cuộc trao đổi giữa ông Vučić với phía Nga ngay trước khi ông rời ghế tổng thống.
Lavrov, Putin và câu chuyện khí đốt
Ngày 24/9, ông Vučić gặp Ngoại trưởng Sergei Lavrov tại New York. Theo thông tin được công bố sau cuộc gặp, hai bên thảo luận quan hệ song phương và đặc biệt đề cập đến an ninh năng lượng. Vučić cho biết Serbia hy vọng đạt được một thỏa thuận khí đốt mới với Nga trước cuối tháng 9.
Ngày 26/9, ông Vučić tiếp tục điện đàm khoảng một giờ với Tổng thống Vladimir Putin.
Một trong những chủ đề chính là thỏa thuận khí đốt giữa hai nước, khi phụ lục hiện hành sẽ hết hạn ngày 30/9. Sau cuộc điện đàm, Vučić nói ông tin thỏa thuận sẽ được gia hạn và Serbia tiếp tục nhận khí đốt với mức giá khoảng 318 euro/1.000 m³, so với mức 868 euro/1.000 m³ trên thị trường TTF mà ông dẫn ra cùng ngày.
Đối với Belgrade, khoảng chênh lệch này có ý nghĩa kinh tế rất lớn.
Bên cạnh khí đốt, hai lãnh đạo cũng trao đổi về NIS - tập đoàn dầu khí Serbia có vốn Nga đang chịu tác động từ các biện pháp của Mỹ. Vučić cho biết hai bên thảo luận việc tìm giải pháp cho vấn đề này.
Theo TST, đây chính là điểm khiến quan hệ Nga - Serbia ngày càng phức tạp: Belgrade muốn bảo đảm hội nhập với phương Tây nhưng đồng thời vẫn cần duy trì các lợi ích kinh tế quan trọng từ Moscow.
Tổng thống Serbia Aleksandar Vučić bên quốc kỳ Serbia và cờ Liên minh châu Âu. Ảnh: NIN
Bài toán ngày càng khó với Moscow
Một vấn đề khác được TST nêu là ngành công nghiệp quốc phòng Serbia.
Trong thời gian qua, Moscow nhiều lần bày tỏ lo ngại rằng đạn dược sản xuất tại Serbia có thể thông qua các nước thứ ba rồi tới Ukraine. Belgrade khẳng định Serbia không trực tiếp cung cấp vũ khí cho Kiev và nhấn mạnh rằng nước này khó kiểm soát hoàn toàn điểm đến cuối cùng sau khi hàng hóa được bán cho bên thứ ba.
Vấn đề này càng làm nổi bật sự khác biệt giữa lợi ích của hai nước.
Serbia muốn duy trì không gian hành động rộng nhất có thể: tiếp tục thương mại với EU và Mỹ, theo đuổi con đường hội nhập châu Âu nhưng không cắt đứt quan hệ với Nga.
Trong khi đó, Moscow phải cân nhắc mức độ ưu đãi mà mình sẵn sàng tiếp tục dành cho Belgrade.
Theo TST, khí đốt là ví dụ rõ nhất. Serbia được hưởng mức giá thấp hơn đáng kể so với giá thị trường mà Vučić dẫn ra, trong khi chính sách đối ngoại của Belgrade ngày càng phải tính đến yêu cầu từ Brussels và Washington.
Nga nên ứng xử thế nào?
Từ những diễn biến trên, TST cho rằng Moscow cần điều chỉnh quan hệ với Serbia theo hướng thực dụng hơn.
Điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với việc Nga phải gây sức ép hoặc đẩy Serbia về phía phương Tây. Vị trí địa lý, quan hệ kinh tế với EU và môi trường an ninh xung quanh khiến Belgrade có những giới hạn riêng trong chính sách đối ngoại.
Ở chiều ngược lại, Moscow cũng phải xác định rõ liệu những ưu đãi dành cho Serbia, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng, còn phù hợp với lợi ích của Nga hay không nếu chính sách của Belgrade tiếp tục thay đổi.
Về phía Serbia, ông Vučić nhiều lần nhấn mạnh nước này muốn duy trì quan hệ truyền thống tốt đẹp với Nga ngay cả khi hai bên không có cùng quan điểm về mọi vấn đề.
Đó cũng là thế khó của Belgrade hiện nay: Serbia muốn tiến gần hơn tới EU nhưng không muốn đánh mất quan hệ với Moscow, nhất là khi nguồn năng lượng Nga vẫn mang lại lợi ích kinh tế rất cụ thể.
Vì vậy, câu chuyện Vučić rời ghế tổng thống không chỉ là một cuộc thay đổi nhân sự ở Belgrade. Theo TST, điều đáng theo dõi hơn là Serbia sẽ giữ được chính sách cân bằng này đến đâu, và Moscow sẽ tiếp tục dành cho Belgrade những điều kiện ưu đãi tới mức nào khi Serbia ngày càng hội nhập sâu hơn với phương Tây.
