Nếu như hai thập niên trước, gian lận thi cử chủ yếu diễn ra bằng cách "mở cửa phòng thi", chép bài tập thể hay tuồn đáp án từ bên ngoài, thì những năm gần đây, các hành vi vi phạm đã chuyển sang một cấp độ hoàn toàn khác: can thiệp dữ liệu chấm thi, làm lộ đề thi thuộc danh mục bí mật Nhà nước, sử dụng camera siêu nhỏ, tai nghe ngụy trang và thậm chí khai thác trí tuệ nhân tạo (AI) để giải đề theo thời gian thực.

Nhìn lại những vụ việc điển hình trong gần 20 năm qua cho thấy, gian lận thi cử ở Việt Nam không chỉ thay đổi về phương thức mà còn ngày càng tinh vi, có tổ chức và tiềm ẩn yếu tố tội phạm công nghệ cao. Cùng với đó, chế tài xử lý cũng từng bước được siết chặt, từ kỷ luật hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự với những bản án nghiêm khắc.

Từ "phòng thi mở cửa" đến gian lận tập thể

Giai đoạn 2006-2012, các sai phạm chủ yếu diễn ra ngay tại phòng thi với sự tiếp tay của những người làm nhiệm vụ coi thi.

Năm 2006, tại Hội đồng thi THPT Phú Xuyên A (Hà Tây cũ), giám thị bỏ vị trí để thí sinh tự do chép bài, trong khi nhân viên phục vụ đưa bài giải từ bên ngoài vào phòng thi. Ban đại diện cha mẹ học sinh đã thu gần 700 phụ huynh, mỗi người 150.000 đồng, tạo quỹ hơn 104,8 triệu đồng để chi cho lực lượng làm nhiệm vụ coi thi nhằm đổi lấy sự làm ngơ.

Theo kết luận xử lý, giám thị nhận 400.000 đồng/người, nhân viên phục vụ nhận 350.000 đồng/người và lãnh đạo hội đồng thi nhận 450.000 đồng/người. Vụ việc khiến 23 học sinh phải thi lại; nhiều cán bộ bị xử lý từ cảnh cáo đến cách chức.

Đến năm 2012, Trường THPT Dân lập Đồi Ngô (Bắc Giang cũ) tiếp tục gây chấn động khi nhân viên phục vụ mang đề thi ra ngoài cho giáo viên bộ môn giải, sau đó photo thành nhiều bản đưa ngược vào phòng thi để học sinh chép đáp án.

Sau vụ việc, Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng bị bãi nhiệm; Chủ tịch Hội đồng coi thi bị cách chức; 42 cán bộ, giáo viên bị kỷ luật bằng các hình thức sa thải hoặc cảnh cáo.

Những vụ việc này cho thấy gian lận khi đó vẫn chủ yếu dựa vào sự thông đồng giữa những người tham gia tổ chức kỳ thi với mục đích tạo điều kiện cho thí sinh đạt điểm cao.

Bước ngoặt năm 2018: Từ vi phạm quy chế thành đại án hình sự

Năm 2018 đánh dấu bước ngoặt lớn khi gian lận thi cử không còn dừng ở việc hỗ trợ thí sinh trong phòng thi mà chuyển sang can thiệp trực tiếp vào dữ liệu chấm thi.

Tại Hà Giang (cũ), nguyên Phó Trưởng phòng Khảo thí Vũ Trọng Lương đã sử dụng máy tính can thiệp kết quả 330 bài thi của 107 thí sinh, nâng điểm nhiều bài từ mức rất thấp lên đủ để trúng tuyển đại học.

Kết thúc vụ án, Vũ Trọng Lương bị tuyên phạt 8 năm tù; nguyên Trưởng phòng Khảo thí Nguyễn Thanh Hoài bị tuyên 7 năm tù.

Tại Sơn La, các cán bộ liên quan đã cấu kết rút bài thi trắc nghiệm khỏi khu vực bảo quản, sử dụng tẩy chuyên dụng để xóa đáp án cũ, tô lại đáp án đúng rồi đưa bài thi trở lại máy quét. Sau đó, nhóm này còn xóa dữ liệu nhật ký trong phần mềm nhằm che giấu toàn bộ quá trình sửa điểm.

Đây được đánh giá là một trong những phương thức gian lận tinh vi nhất từng bị phát hiện trong các kỳ thi quốc gia. Cựu Trưởng phòng Khảo thí Lò Văn Huynh bị tuyên 21 năm tù; chuyên viên Nguyễn Thị Hồng Nga nhận mức án 19 năm 6 tháng tù, bao gồm hành vi nhận hối lộ hơn 1 tỷ đồng.

Tại Hòa Bình (cũ), Trưởng phòng Khảo thí Nguyễn Quang Vinh chỉ đạo niêm phong cửa phòng chấm thi bằng loại giấy dễ bóc để thuận lợi cho việc mở cửa vào ban đêm, đồng thời bố trí vị trí cất giữ bài thi nhằm tạo điều kiện rút bài ra sửa điểm. Không chỉ bài thi trắc nghiệm, một số bài thi môn Ngữ văn cũng bị can thiệp nâng điểm.

Chủ mưu vụ án bị tuyên 8 năm tù; người trực tiếp sửa bài nhận 9 năm tù; các giáo viên liên quan bị tuyên từ 2 đến 3 năm tù.

Hệ lụy không chỉ dừng ở các bản án hình sự. Hàng chục sinh viên hưởng lợi từ điểm thi bị sửa sau đó đã bị nhiều trường đại học, đặc biệt là các trường thuộc lực lượng vũ trang, buộc thôi học.

Các đại án năm 2018 cho thấy gian lận thi cử đã chuyển từ hành vi vi phạm quy chế sang tội phạm có tổ chức, lợi dụng chính những người nắm quyền quản lý dữ liệu để thao túng kết quả thi.

Camera siêu nhỏ, AI và tội phạm công nghệ cao

Từ năm 2021 đến nay, cùng với sự phát triển của công nghệ số, các phương thức gian lận tiếp tục biến đổi theo hướng tinh vi hơn.

Do đề thi tốt nghiệp THPT thuộc danh mục bí mật Nhà nước ở độ "Tối mật" trong thời gian chưa công khai, mọi hành vi làm lộ đề thi đều có thể bị xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Năm 2021, hai giảng viên tham gia xây dựng ngân hàng câu hỏi đã mang tài liệu ra ngoài để tự biên soạn và ôn luyện cho học sinh quen biết. Hệ quả là đề thi môn Sinh học có khoảng 80% nội dung trùng lặp với tài liệu đã bị đưa ra ngoài. Các cá nhân liên quan bị tuyên phạt tù giam và cải tạo không giam giữ.

Năm 2023, tại Cao Bằng, một thí sinh bị khởi tố sau khi sử dụng điện thoại chụp đề thi môn Ngữ văn rồi tuồn ra ngoài.

Đến năm 2025, thủ đoạn gian lận tiếp tục được nâng lên một cấp độ mới. Tại Lâm Đồng, một thí sinh đặt mua camera cúc áo và tai nghe siêu nhỏ để phát trực tiếp hình ảnh đề thi ra bên ngoài. Đồng phạm sử dụng ChatGPT để giải đề rồi truyền đáp án ngược trở lại phòng thi qua tai nghe.

Thí sinh này bị khởi tố về tội "Cố ý làm lộ bí mật nhà nước; chiếm đoạt bí mật nhà nước".

Cũng trong năm 2025, tại Hà Nội, hai thí sinh lén mang điện thoại vào phòng thi, chụp ảnh đề thi rồi tải lên các nền tảng AI như StudyX và Gemini để tìm lời giải. Cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án về tội "Vô ý làm lộ bí mật nhà nước", với khung hình phạt từ 2 đến 7 năm tù.

Việc AI được sử dụng để giải đề gần như tức thời cho thấy công nghệ không còn chỉ là công cụ hỗ trợ học tập mà đã bị một số đối tượng lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội, khiến công tác bảo mật đề thi và giám sát phòng thi đứng trước những thách thức hoàn toàn mới.

Chỉ riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025 đã có 41 thí sinh vi phạm quy chế bị đình chỉ thi và hủy kết quả.

Tuyên Quang năm 2026: Tiếp tục gióng lên hồi chuông cảnh báo

Đầu tháng 7/2026, kỳ thi tốt nghiệp THPT tiếp tục xuất hiện dấu hiệu bất thường tại Hội đồng thi tỉnh Tuyên Quang.

Theo thống kê phổ điểm, toàn tỉnh có 154 bài thi đạt điểm 10 môn Toán, trong khi năm 2025 địa phương này không có bất kỳ điểm 10 nào ở môn thi này. Đáng chú ý, 147 bài thi đạt điểm tuyệt đối tập trung trong một dải số báo danh liền kề tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang.

Chiều 5/7/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã thi hành Lệnh giữ người trong trường hợp khẩn cấp đối với Nguyễn Hà Duy (SN 1998), giáo viên Trường THPT Chuyên Tuyên Quang để điều tra, làm rõ các dấu hiệu vi phạm liên quan đến kết quả thi bất thường.

Song song với đó, cơ quan chức năng tiến hành rà soát các bài thi, dữ liệu chấm thi và toàn bộ quy trình tổ chức kỳ thi tại điểm thi này. Tổ công tác của Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Công an cũng đang tiếp tục kiểm tra để xác minh nguyên nhân của những dấu hiệu bất thường.

Dải điểm 10 bất thuờng và những dấu hiệu pháp lý cần làm rõ

Theo phân tích số liệu, trong tổng số 154 bài thi đạt điểm 10 môn Toán của tỉnh Tuyên Quang, có tới 147 bài tập trung trong một dải số báo danh liên tiếp gồm 328 thí sinh. Mật độ điểm tuyệt đối dày đặc ở một nhóm thí sinh có số báo danh liền kề, cùng với việc số lượng điểm 10 vượt xa nhiều trường chuyên có truyền thống đào tạo mũi nhọn, được xem là dấu hiệu bất thường khiến cơ quan chức năng nhanh chóng vào cuộc xác minh.

Trước diễn biến vụ việc, lãnh đạo tỉnh Tuyên Quang đã chỉ đạo các đơn vị liên quan khẩn trương kiểm tra, làm rõ. Chỉ sau hơn hai ngày làm việc, cơ quan điều tra bước đầu xác định vụ việc có dấu hiệu tội phạm và đã thực hiện việc giữ người trong trường hợp khẩn cấp để phục vụ công tác điều tra.

Kết quả rà soát ban đầu cho thấy, nhóm 328 thí sinh có số báo danh liên tiếp sở hữu phổ điểm rất cao và đồng đều, với điểm trung bình lên tới 9,55. Trong số này, có 299 em đạt từ 9 điểm trở lên, chiếm 91,16%; nếu tính từ ngưỡng 8 điểm, có tới 324/328 em, tương đương 98,78%, đạt mức điểm giỏi.

Đặc biệt, 147/328 thí sinh đạt điểm 10 môn Toán, đồng nghĩa cứ khoảng 2,2 thí sinh lại có một bài thi đạt điểm tuyệt đối. Theo nhiều chuyên gia giáo dục, đây là tỷ lệ hiếm gặp trong thực tế các kỳ thi tốt nghiệp THPT, nhất là khi so sánh với kết quả của nhiều trường chuyên có thành tích hàng đầu tại Hà Nội, Hà Tĩnh và nhiều địa phương khác.

Dưới góc độ pháp lý, TS.LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng, những con số thống kê nêu trên là dấu hiệu bất thường cần được cơ quan điều tra làm rõ.

"Đạt điểm 10 môn Toán không phải là điều dễ dàng. Đây thường là kết quả của những học sinh có năng lực xuất sắc, quá trình học tập nổi bật và ổn định. Việc xuất hiện số lượng lớn điểm 10 trong cùng một dải số báo danh liên tiếp khiến bất kỳ ai cũng có quyền đặt ra nghi vấn về tính khách quan của kết quả thi", luật sư Cường nhận định.

Theo luật sư Cường, có nhiều khả năng dẫn đến việc điểm số tăng bất thường. Đó có thể là hành vi gian lận của thí sinh như được cung cấp lời giải hoặc đáp án trong quá trình làm bài; cũng có thể xuất phát từ việc can thiệp vào quá trình chấm thi, sửa điểm, nhập điểm hoặc quản lý dữ liệu điểm thi. Việc xác định chính xác điểm số bị tác động ở khâu nào sẽ là căn cứ quan trọng để xác định người vi phạm cũng như tội danh và chế tài pháp lý tương ứng.

Theo phân tích của luật sư Cường, cơ quan điều tra sẽ phải rà soát toàn bộ quy trình tổ chức kỳ thi.

Trước hết là xác minh bài thi có dấu hiệu sao chép, sử dụng tài liệu hoặc nhận đáp án trái phép hay không; tiếp đó là kiểm tra toàn bộ quy trình chấm thi để xác định có sự can thiệp vào kết quả chấm hay không; cuối cùng là làm rõ khâu nhập điểm, quản lý dữ liệu và công bố kết quả thi.

"Khâu nào cũng có thể xảy ra sai phạm. Chủ thể vi phạm có thể là thí sinh, giám thị, giám khảo, cán bộ chấm thi, cán bộ công nghệ thông tin hoặc những người khác tham gia tổ chức kỳ thi. Chỉ cần có sự can thiệp trái pháp luật ở bất kỳ công đoạn nào cũng có thể làm sai lệch kết quả thi và người thực hiện hành vi đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Hành vi, lỗi và hậu quả sẽ là căn cứ để xác định trách nhiệm hình sự cũng như tội danh cụ thể", luật sư Cường phân tích.

Luật sư Cường cho biết, nếu kết quả điều tra xác định thí sinh gian lận bằng cách đưa đề thi ra ngoài khi chưa đủ thời gian theo quy định để nhận lời giải, người thực hiện có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội Cố ý làm lộ bí mật nhà nước. Trong khi đó, các hành vi như chép bài, sử dụng tài liệu trái phép hoặc trao đổi bài chỉ bị xử lý theo quy chế thi, không phải mọi trường hợp đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đối với những người được giao thực hiện nhiệm vụ tại kỳ thi như giám thị, cán bộ vận chuyển, bảo quản đề thi, cán bộ chấm thi, nhập điểm, quản lý dữ liệu hoặc công bố kết quả, nếu lợi dụng chức vụ, quyền hạn để can thiệp làm sai lệch kết quả thi thì có thể bị xem xét xử lý về tội Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ theo Điều 356 Bộ luật Hình sự.

Theo luật sư Cường, đây đều là những người đang thi hành công vụ theo quy định của pháp luật. Nếu vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm sai lệch kết quả thi, gây thiệt hại đến uy tín của Nhà nước, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân thì sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự.

Nghiêm trọng hơn, nếu cơ quan điều tra chứng minh được có sự thỏa thuận giữa cán bộ làm nhiệm vụ và phụ huynh hoặc thí sinh để nâng điểm nhằm đổi lấy lợi ích vật chất, người nhận tiền có thể bị xử lý về tội Nhận hối lộ theo Điều 354 Bộ luật Hình sự; người đưa tiền để chạy điểm cũng có thể bị xử lý về tội Đưa hối lộ theo Điều 364 Bộ luật Hình sự.

Theo luật sư Cường, việc khởi tố vụ án hay khởi tố bị can về tội danh nào sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả điều tra, đánh giá chứng cứ của cơ quan điều tra và viện kiểm sát, trên nguyên tắc không làm oan người vô tội nhưng cũng không bỏ lọt tội phạm.

Từ những phòng thi "mở cửa" cách đây hai thập niên đến các hành vi can thiệp dữ liệu, làm lộ bí mật Nhà nước và sử dụng trí tuệ nhân tạo để gian lận, bức tranh về tiêu cực thi cử cho thấy thủ đoạn ngày càng tinh vi, khó phát hiện và có xu hướng lợi dụng chính sự phát triển của công nghệ.

Lịch sử xử lý các vụ án lớn cũng cho thấy quan điểm nhất quán của các cơ quan chức năng là không có "vùng cấm" trong xử lý gian lận thi cử. Những người trực tiếp thực hiện, người tiếp tay, người tổ chức và cả những cá nhân được xác định hưởng lợi từ hành vi gian lận đều có thể phải chịu các chế tài nghiêm khắc theo quy định của pháp luật.

Diễn biến tại Tuyên Quang vì vậy không chỉ là câu chuyện của một kỳ thi, mà còn là phép thử đối với hiệu quả của hệ thống giám sát, năng lực phát hiện vi phạm và quyết tâm bảo vệ sự công bằng của một kỳ thi quốc gia - nơi mọi hành vi gian lận, dù được che giấu bằng công nghệ hiện đại hay được ngụy trang dưới bất kỳ hình thức nào, đều phải được làm rõ và xử lý đến cùng.