Nằm trong thung lũng sông Boyne của Ireland, Newgrange là một trong những công trình thời Đồ đá mới ấn tượng nhất châu Âu. Công trình này được xây khoảng năm 3200 TCN, tức ra đời trước cả Đại Kim tự tháp Giza và Stonehenge nhiều thế kỷ. Newgrange thuộc quần thể khảo cổ Brú na Bóinne, nơi tập trung những ngôi mộ hành lang và công trình nghi lễ quan trọng của châu Âu thời tiền sử.

Ảnh: guide-irlande

Nhìn từ xa, Newgrange giống một ngọn đồi khổng lồ phủ cỏ. Nhưng bên trong nó là một hành lang bằng đá dài khoảng 19 m dẫn tới căn phòng trung tâm hình chữ thập. Toàn bộ công trình được tạo nên từ những khối đá lớn, với phần mái được ghép khéo léo đến mức căn phòng bên trong có thể chống thấm suốt hàng thiên niên kỷ.

Điều khiến Newgrange thực sự đặc biệt nằm ở Mặt Trời.

Các nhà xây dựng thời Đồ đá mới đã định hướng hành lang chính xác về phía đông nam, nơi Mặt Trời mọc vào thời điểm đông chí. Phía trên lối vào còn có một cấu trúc nhỏ gọi là “hộp mái” (roof box). Vào buổi sáng quanh ngày đông chí, ánh sáng Mặt Trời xuyên qua khe này, chạy dọc hành lang tối và chiếu vào căn phòng bên trong. Hiện tượng này có thể kéo dài khoảng 17 phút, tùy điều kiện thời tiết.

Đáng kinh ngạc hơn, Newgrange không phải một “đài quan sát” đơn giản. Đây trước hết là một ngôi mộ hành lang, được xây dựng trong một cảnh quan nghi lễ rộng lớn. Bên trong đã tìm thấy hài cốt người và những đồ vật liên quan đến việc chôn cất. Những phiến đá xung quanh công trình cũng được trang trí bằng các hoa văn hình học, nổi bật nhất là những hình xoắn ba nổi tiếng.

Ảnh: heritageireland

Vậy người Neolithic xây Newgrange để làm gì? Chúng ta chưa có câu trả lời chắc chắn. Ánh sáng đông chí có thể liên quan đến các nghi lễ về cái chết, sự tái sinh hoặc chu kỳ của Mặt Trời, nhưng đây vẫn là những cách diễn giải khảo cổ học chứ không phải điều đã được chứng minh hoàn toàn.

Điều chắc chắn là những người xây Newgrange sở hữu kiến thức đáng kinh ngạc về đá, kiến trúc và chuyển động biểu kiến của Mặt Trời. Họ không có kính thiên văn, máy tính hay thiết bị đo đạc hiện đại, nhưng vẫn tạo ra một công trình mà hơn 5.000 năm sau, con người vẫn có thể đứng trong bóng tối và chờ một tia nắng đầu tiên xuất hiện.

Có lẽ đó chính là điều kỳ diệu nhất của Newgrange: một công trình được xây để đánh dấu khoảnh khắc của Mặt Trời đã vượt qua thời gian lâu hơn rất nhiều nền văn minh từng tồn tại.