Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), việc lựa chọn chủ đề của Ngày Dân số Thế giới năm 2026 là "Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng", nhằm khẳng định vai trò trung tâm của thế hệ trẻ trong quá trình phát triển.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, Ngày Dân số Thế giới năm nay diễn ra trong bối cảnh thế giới đang trải qua nhiều biến động sâu sắc về kinh tế, xã hội, môi trường, khoa học - công nghệ và nhân khẩu học.

Đề cập chủ đề của Ngày Dân số Thế giới năm 2026, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh, thanh niên ngày nay có điều kiện tốt hơn về chăm sóc sức khỏe, giáo dục và ngày càng được trang bị nhiều kiến thức, kỹ năng để tham gia phát triển đất nước. Tuy nhiên, ở nhiều nơi trên thế giới cũng như tại Việt Nam, người trẻ vẫn đang đối mặt với không ít rào cản trong tiếp cận giáo dục, việc làm, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe sinh sản và cơ hội tiếp cận công nghệ số.

Để thanh niên phát huy năng lực, thực hiện các lựa chọn của mình và tham gia đầy đủ vào đời sống xã hội, việc bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng, không bị phân biệt đối xử đối với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản là điều kiện then chốt giúp mỗi quốc gia khai thác hiệu quả tiềm năng dân số và phát triển nhanh, bền vững.

Nhiều thách thức lớn đặt ra đối với công tác dân số

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, Việt Nam hiện có gần 70 triệu người trong độ tuổi từ 15-64, đang ở thời kỳ cơ cấu dân số vàng - cơ hội quan trọng để đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Tuy nhiên, cùng với lợi thế đó, công tác dân số đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn.

Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên nêu rõ, thách thức thứ nhất là xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không sinh con ngày càng phổ biến ở giới trẻ. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt Nam liên tục tăng trong những năm gần đây, kéo theo tình trạng sinh con muộn và mức sinh giảm thấp.

“Hiện nay, mức sinh của Việt Nam chỉ còn 1,93 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế là 2,1 con/phụ nữ. Thậm chí nhiều địa phương chỉ đạt khoảng 1,7 con/phụ nữ. Nếu không có những giải pháp căn cơ để duy trì mức sinh thay thế thì trong tương lai không chỉ là già hóa dân số mà Việt Nam sẽ trở thành quốc gia có dân số già”, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cảnh báo.

Thứ hai là mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn ở mức cao. Năm 2025, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam đạt 112,3 bé trai trên 100 bé gái, cao hơn nhiều so với ngưỡng cân bằng tự nhiên từ 104-106 bé trai trên 100 bé gái.

Theo Thứ trưởng, tình trạng này nếu kéo dài sẽ gây nhiều hệ lụy về xã hội như mất cân đối cơ cấu dân số, gia tăng tình trạng nam giới khó kết hôn, nguy cơ buôn bán phụ nữ và trẻ em gái, bạo lực giới và nhiều vấn đề xã hội khác.

Thứ ba là chất lượng dân số vẫn còn nhiều hạn chế. Mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên vẫn ở mức cao; tỷ lệ tảo hôn tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số tuy giảm nhưng vẫn khoảng 15%; chiều cao, thể lực của thanh niên Việt Nam đã được cải thiện nhưng chưa đáp ứng kỳ vọng. Đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.

Thứ tư là già hóa dân số diễn ra với tốc độ rất nhanh. Theo Thứ trưởng Y tế, nếu năm 2024 cứ hai trẻ em mới có một người cao tuổi thì khoảng 50 năm tới, cứ hai trẻ em sẽ có tới bốn người cao tuổi. Già hóa dân số không chỉ đặt ra yêu cầu phải chăm sóc người cao tuổi tốt hơn mà còn tạo áp lực rất lớn lên lực lượng lao động trẻ, hệ thống an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế. Trước những yêu cầu mới đó, thanh niên không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là lực lượng trực tiếp góp phần hiện thực hóa các mục tiêu về dân số và phát triển.

Tạo điều kiện để thanh niên hiện thực hóa khát vọng

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, chủ đề Ngày Dân số Thế giới năm nay hoàn toàn phù hợp với chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước trong việc phát huy vai trò của thanh niên. Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thanh niên không chỉ là lực lượng lao động chủ lực trong tương lai mà còn là lực lượng tiên phong trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và xây dựng xã hội văn minh. Đảng và Nhà nước luôn quan tâm, ban hành nhiều cơ chế, chính sách để tạo điều kiện cho thanh niên học tập, lập nghiệp và cống hiến.

Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên đề nghị Cục Dân số tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và địa phương triển khai hiệu quả Luật Dân số; đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác dân số; nâng cao chất lượng dự báo và xây dựng chính sách thích ứng với những biến đổi nhân khẩu học.

Đồng thời, đề nghị các bộ, ngành, địa phương tiếp tục quan tâm bố trí nguồn lực cho công tác dân số; đẩy mạnh tuyên truyền để chuyển đổi nhận thức của cán bộ, đảng viên và người dân về dân số và phát triển. Bộ Y tế cũng mong muốn Liên Hợp Quốc, Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc cùng các tổ chức quốc tế tiếp tục đồng hành, hỗ trợ Việt Nam về kỹ thuật, tài chính và chia sẻ kinh nghiệm trong triển khai Luật Dân số và ứng phó với các thách thức dân số mới.

Khẳng định vai trò của thế hệ trẻ đối với tương lai đất nước, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh: "Trước sứ mệnh lịch sử vẻ vang mà thế hệ trẻ Việt Nam đang gánh vác trên vai, mỗi thanh niên cần nhận thức sâu sắc vai trò của mình. Sinh con và nuôi dạy con tốt không chỉ góp phần xây dựng gia đình hạnh phúc mà còn đóng góp cho một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng trong tương lai”.

Chính sách dân số cần bắt đầu từ việc lắng nghe người trẻ

Ông Matt Jackson, Trưởng đại diện UNFPA tại Việt Nam cho rằng, chủ đề năm nay nhắc chúng ta rằng dân số không chỉ là những con số mà trước hết là câu chuyện về con người. Điều quan trọng là bảo đảm mỗi người trẻ có cơ hội, có quyền và được hỗ trợ cần thiết để xây dựng tương lai mà mình mong muốn.

Tuổi trẻ là giai đoạn then chốt của cuộc đời, những quyết định về học tập, việc làm và cuộc sống sẽ ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe, hạnh phúc, năng suất lao động của mỗi cá nhân và tương lai của xã hội. Thanh niên là động lực quan trọng của mọi xã hội. Họ mang đến sức sáng tạo, tinh thần đổi mới, khả năng thích ứng với công nghệ, đi đầu trong khởi nghiệp và đóng góp giải pháp cho các thách thức như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng hay chuyển đổi số.

Khi quyền của thanh niên được bảo đảm và họ có điều kiện phát huy tiềm năng, xã hội sẽ trở nên vững mạnh và phát triển bền vững hơn. Vì vậy, đầu tư cho thanh niên là một trong những khoản đầu tư quan trọng nhất của mỗi quốc gia.

Trưởng Đại diện UNFPA tại Việt Nam Matt Jackson dẫn các nghiên cứu gần đây của UNFPA cho thấy phần lớn mọi người vẫn mong muốn xây dựng gia đình và làm cha mẹ. Tuy nhiên, nhiều người chưa thể thực hiện mong muốn đó do chi phí nhà ở và nuôi dạy con cao, kinh tế thiếu ổn định, cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng và việc làm còn hạn chế, bất bình đẳng giới cũng như khó khăn trong tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản.

Theo ông, hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cũng có nghĩa là tạo ra môi trường thuận lợi để mỗi người trẻ có đủ thông tin, cơ hội và sự hỗ trợ cần thiết khi đưa ra lựa chọn về học tập, việc làm, hôn nhân, sinh con và xây dựng gia đình. Các chính sách cần tập trung tháo gỡ những rào cản mang tính hệ thống thay vì chỉ hướng tới các mục tiêu nhân khẩu học như tăng mức sinh. Điều đó bao gồm đầu tư cho giáo dục và phát triển kỹ năng, tạo việc làm thỏa đáng, cải thiện khả năng tiếp cận nhà ở, củng cố hệ thống an sinh xã hội và bảo đảm mọi người được tiếp cận đầy đủ thông tin, dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản; đồng thời, thúc đẩy bình đẳng giới, chia sẻ trách nhiệm chăm sóc trong gia đình, phòng ngừa bạo lực trên cơ sở giới và hỗ trợ cân bằng giữa công việc với cuộc sống gia đình cũng là những điều kiện quan trọng để thanh niên lựa chọn tương lai theo mong muốn của mình.

“Thời gian tới, điều quan trọng là đưa Luật Dân số vào cuộc sống thông qua các chính sách cụ thể, trong đó, thanh niên tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm. Người trẻ cần được tiếp cận công bằng với giáo dục chất lượng, được trang bị kỹ năng phù hợp và có cơ hội việc làm ổn định để tự tin hơn khi đưa ra quyết định về hôn nhân, sinh con và xây dựng gia đình”, ông Matt Jackson nói.

Nhấn mạnh Việt Nam đang ở thời điểm rất quan trọng của quá trình chuyển đổi nhân khẩu học, đất nước vẫn có hơn 21 triệu thanh niên, nhưng theo ông Matt Jackson lợi thế dân số này sẽ không kéo dài mãi và dự báo sẽ khép lại sau năm 2036.

Điều đó cho thấy việc đầu tư cho thanh niên đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Mỗi người trẻ cần được đào tạo kỹ năng, có việc làm tốt, được tiếp cận các dịch vụ y tế và chăm sóc sức khỏe sinh sản có chất lượng, phù hợp với nhu cầu, có cơ hội đổi mới sáng tạo, tham gia vào đời sống xã hội. Đây là điều kiện để thanh niên hiện thực hóa khát vọng, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và duy trì tăng trưởng kinh tế.

Các chính sách cũng cần tạo điều kiện để người trẻ tự tin quyết định hôn nhân và sinh con. Việc mở rộng dịch vụ chăm sóc trẻ em với chi phí hợp lý, chế độ nghỉ phép có lương cho cha mẹ, sắp xếp công việc linh hoạt và chia sẻ bình đẳng trách nhiệm chăm sóc sẽ giúp nhiều người xây dựng gia đình mà không phải đánh đổi việc học tập hay sự nghiệp.

Việt Nam cũng cần tiếp tục thích ứng với quá trình già hóa dân số thông qua việc củng cố hệ thống y tế, mở rộng dịch vụ chăm sóc dài hạn, cải cách hệ thống lương hưu và an sinh xã hội, đồng thời tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục sống khỏe mạnh, năng động và đóng góp cho cộng đồng.

Ông Matt Jackson mong các bạn trẻ tin vào tiềm năng của mình, chủ động tìm hiểu thông tin để đưa ra những lựa chọn phù hợp về học tập, nghề nghiệp, sức khỏe sinh sản và kế hoạch cuộc sống, đồng thời tích cực tham gia xây dựng các chính sách liên quan đến tương lai của chính mình.

Đối với các nhà hoạch định chính sách, đầu tư cho thanh niên là một trong những lựa chọn quan trọng nhất của mỗi quốc gia. Điều đó đồng nghĩa với việc bảo đảm mọi người trẻ được tiếp cận bình đẳng với giáo dục chất lượng, việc làm, chăm sóc sức khỏe toàn diện và cơ hội phát triển. Khi người trẻ được trao quyền và hỗ trợ để theo đuổi khát vọng, họ sẽ trở thành động lực mạnh mẽ cho sự phát triển bền vững của Việt Nam.

>>> Mời độc giả xem thêm video gia tăng nhu cầu mua ghế ô tô trẻ em: