Kiến cắt lá (chi Atta) là nhóm côn trùng xã hội nổi tiếng sinh sống chủ yếu tại các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới của Trung và Nam Mỹ. Chúng được biết đến nhờ những đoàn quân dài hàng chục mét, mỗi cá thể mang trên lưng một mảnh lá lớn hơn cơ thể nhiều lần. Từ xa nhìn lại, khung cảnh này giống như một dòng sông xanh đang chuyển động giữa khu rừng.

Ảnh: Wikimedia Commons.

Điều thú vị là kiến cắt lá không ăn những chiếc lá mà chúng vất vả thu thập. Thay vào đó, các mảnh lá được mang về tổ, cắt nhỏ rồi sử dụng làm giá thể để nuôi một loại nấm đặc biệt. Loại nấm này mới chính là nguồn thức ăn chính của cả đàn. Nói cách khác, kiến cắt lá là những “nông dân” thực thụ, vận hành một nền nông nghiệp dựa trên trồng nấm từ khoảng 50 triệu năm trước – lâu hơn rất nhiều so với lịch sử loài người.

Ảnh: Wikimedia Commons.

Một tổ kiến Atta có thể chứa từ vài trăm nghìn đến hơn năm triệu cá thể. Đây là một trong những xã hội côn trùng phức tạp nhất trên Trái Đất. Bên trong tổ tồn tại sự phân công lao động rõ ràng. Những cá thể nhỏ chăm sóc nấm và ấu trùng, kiến thợ cỡ trung chịu trách nhiệm cắt lá, còn các “binh sĩ” đầu lớn bảo vệ đoàn vận chuyển khỏi kẻ thù.

Điều đáng kinh ngạc là cả hệ thống này vận hành gần như một thành phố thu nhỏ. Các tổ kiến cắt lá có thể sâu tới nhiều mét dưới lòng đất, chứa hàng trăm buồng khác nhau dành cho việc nuôi nấm, nuôi ấu trùng, lưu thông không khí và xử lý chất thải. Một số tổ lớn có diện tích tương đương một ngôi nhà nhỏ.

Ảnh: kqed

Mối quan hệ giữa kiến và nấm là một ví dụ kinh điển về cộng sinh trong tự nhiên. Loại nấm mà kiến nuôi gần như không thể tồn tại độc lập ngoài tổ, trong khi đàn kiến lại phụ thuộc hoàn toàn vào nấm làm nguồn thức ăn. Thậm chí, khi một kiến chúa trẻ rời tổ để lập thuộc địa mới, nó mang theo một mẩu nấm nhỏ trong miệng để bắt đầu trang trại của riêng mình.

Không chỉ vậy, kiến cắt lá còn biết sử dụng vi khuẩn có lợi để chống lại các loại nấm gây bệnh cho “vườn nấm” của chúng. Điều này khiến nhiều nhà khoa học ví chúng như những nông dân biết dùng thuốc bảo vệ thực vật sinh học từ hàng triệu năm trước.

Ngày nay, dù đôi khi bị xem là loài gây hại đối với cây trồng, kiến cắt lá vẫn là một trong những sinh vật khiến các nhà nghiên cứu kinh ngạc nhất. Dưới những tán rừng nhiệt đới, các đoàn quân tí hon ấy đang duy trì một nền văn minh nông nghiệp cổ xưa, hiệu quả và bền vững đến mức con người vẫn còn nhiều điều để học hỏi.