Trong bài viết đăng trên Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) ngày 14/10, nhà báo Julian Staib cho rằng Bắc Cực đang dần trở thành một trong những địa bàn cạnh tranh chiến lược quan trọng, đặc biệt giữa NATO và Nga.
Băng tan mở ra cuộc cạnh tranh mới ở Bắc Cực
Biến đổi khí hậu là một trong những yếu tố nền tảng thúc đẩy cạnh tranh giữa các cường quốc tại Bắc Cực. Theo cuốn sách, nhiệt độ ở khu vực này tăng nhanh gấp khoảng 4 lần so với mức trung bình của phần còn lại trên thế giới.
Quá trình này còn được đẩy nhanh bởi hiện tượng được gọi là "khuếch đại Bắc Cực". Khi diện tích băng giảm, bề mặt biển tối màu hấp thụ nhiều nhiệt hơn thay vì phản xạ ánh nắng như băng tuyết. Nước biển ấm lên lại khiến băng tan nhanh hơn, tạo thành một vòng luẩn quẩn.
Băng tan có thể giúp rút ngắn các tuyến vận tải biển qua Bắc Băng Dương. Theo ước tính được cuốn sách đề cập, hành trình từ Rotterdam (Hà Lan) đến Thượng Hải (Trung Quốc) có thể ngắn hơn khoảng 15 ngày. Đồng thời, những khu vực trước đây bị băng bao phủ sẽ trở nên dễ tiếp cận hơn, tạo điều kiện khai thác các nguồn tài nguyên lớn ở vùng cực Bắc.
Nga giữ vị trí đặc biệt trong cuộc cạnh tranh này. Moscow coi mình là một cường quốc Bắc Cực và xem khu vực này có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh quốc gia.
Tàu phá băng của Nga ở Bắc Cực. Ảnh: RIA
Trên bán đảo Kola, Nga bố trí hạm đội tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân, trong đó có các tàu được trang bị tên lửa hạt nhân. Lực lượng này đóng vai trò quan trọng trong khả năng đáp trả bằng vũ khí hạt nhân của Nga nếu xảy ra chiến tranh hạt nhân.
Nga cũng muốn duy trì khả năng triển khai lực lượng từ Bắc Cực ra Bắc Đại Tây Dương trong trường hợp xảy ra xung đột với NATO, qua đó gây sức ép lên các tuyến tiếp viện và phòng thủ của liên minh. Nhà báo Đức mô tả đây là những tuyến đường có ý nghĩa sống còn đối với NATO.
Điểm khác biệt là Moscow nhìn nhận Bắc Cực trong mối liên hệ với các khu vực tác chiến khác, gồm biển Baltic, Bắc Đại Tây Dương và Bắc Thái Bình Dương. Theo cách tiếp cận này, các khu vực trên tạo thành một không gian chiến lược liên kết với nhau. FAZ cho rằng phương Tây chưa có cách nhìn toàn diện tương tự.
Nga vượt NATO về lực lượng quân sự
Từ năm 2015, Nga đã đẩy mạnh hiện đại hóa và mở rộng hiện diện quân sự tại Bắc Cực. Nước này nâng cấp các cơ sở hiện có, đồng thời xây dựng hệ thống phòng không và phòng thủ trên biển nhiều tầng, có khả năng hoạt động trong điều kiện khắc nghiệt của vùng cực.
Đối với NATO, Nga thiết lập hệ thống phòng thủ được gọi là "phòng thủ pháo đài". Đây là mô hình phòng thủ nhiều lớp nhằm bảo vệ các lực lượng và căn cứ chiến lược, đặc biệt là hạm đội tàu ngầm. Hệ thống này đặt ra thách thức đáng kể cho các hoạt động quân sự của liên minh.
Tổng thống Vladimir Putin cũng thúc đẩy hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân của Nga, trong đó có nhiều vũ khí được bố trí tại Bắc Cực. Nhà báo Đức đánh giá khu vực này là một trong những địa bàn chiến lược quan trọng và nguy hiểm nhất thế giới.
Bên cạnh sức mạnh quân sự, Nga cũng tìm cách khẳng định vai trò và lợi ích của mình tại Bắc Cực bằng nhiều cách. Năm 2007, nước này gây chú ý khi cắm quốc kỳ xuống đáy biển tại khu vực Bắc Cực. Gần đây, Moscow bị cho là thường xuyên tiến hành các hoạt động quân sự mang tính phô trương, trong đó có những cuộc diễn tập hoặc hành động gây sức ép gần Svalbard và Na Uy.
Quân đội NATO tập trận ở Bắc Cực. Ảnh: supremacy
Các hoạt động gây gián đoạn cáp viễn thông, nhiễu tín hiệu GPS và những hình thức tấn công phi truyền thống khác cũng được ghi nhận ngày càng nhiều trong khu vực. Sau khi xung đột Ukraine bùng phát, Nga còn gia tăng số cuộc tập trận tại Bắc Cực.
Trung Quốc cũng ngày càng hiện diện rõ hơn, dù nằm cách xa Bắc Cực về mặt địa lý. Bắc Kinh tự xác định là một quốc gia có lợi ích gần Bắc Cực và đang mở rộng vai trò thông qua các chuyến tàu nghiên cứu, hoạt động đầu tư và tập trận quân sự chung với Nga.
Trong khi đó, Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đẩy mạnh bảo vệ lợi ích tại khu vực, tìm cách duy trì Greenland trong phạm vi ảnh hưởng của Washington và thúc đẩy đóng tàu phá băng. Liên minh châu Âu (EU) cũng tuyên bố muốn đóng vai trò tại Bắc Cực, nhưng theo cuốn sách, mục tiêu của khối vẫn chưa rõ ràng và thiếu một tầm nhìn thống nhất.
Về tương quan quân sự, Nga hiện chiếm ưu thế tại Bắc Cực. Lực lượng hải quân, không quân và lục quân của nước này trong phạm vi Vòng Bắc Cực được đánh giá đông hơn khoảng 1/3 so với lực lượng NATO tại cùng khu vực.
Việc Phần Lan và Thụy Điển gia nhập NATO đã làm thay đổi đáng kể cán cân chiến lược, nhưng tác động chủ yếu thể hiện ở khu vực biển Baltic và khả năng bảo vệ các nước Baltic. Tại vùng cực Bắc, liên minh vẫn ở thế bất lợi hơn so với Nga.
Theo đánh giá, phương Tây có thể cần khoảng 10 năm để xây dựng được cán cân lực lượng cân bằng hơn tại Bắc Cực. Các quốc gia ven Bắc Băng Dương vì vậy cần hiểu rõ hơn về cấu trúc an ninh và những thách thức địa chiến lược tại đây.
FAZ cảnh báo nguy cơ khủng hoảng hoặc thậm chí xung đột quân sự ở Bắc Cực đang gia tăng. Trong một khu vực có lợi ích chiến lược chồng lấn và hoạt động quân sự ngày càng dày đặc, chỉ một sự cố nhỏ cũng có thể dẫn đến những hệ quả khó lường.
