Trong phần lớn chiều dài lịch sử nhân loại, sức mạnh của một quốc gia thường được quyết định bởi những yếu tố hữu hình như lãnh thổ, tài nguyên, dân số hay sức mạnh quân sự. Nhưng bước sang thế kỷ XXI, quy luật ấy đang thay đổi nhanh chóng. Ngày càng rõ rằng sự thịnh vượng của các quốc gia không còn phụ thuộc chủ yếu vào những gì thiên nhiên ban tặng, mà phụ thuộc vào năng lực tạo ra tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Lịch sử phát triển hiện đại cho thấy mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều tạo ra một trật tự phát triển mới. Máy hơi nước đã đưa nước Anh trở thành công xưởng của thế giới. Điện năng và sản xuất hàng loạt đưa nước Mỹ vươn lên vị trí siêu cường. Điện tử và bán dẫn tạo nên kỳ tích của Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nền kinh tế Đông Á. Internet làm thay đổi căn bản cách con người giao tiếp, kinh doanh và tổ chức xã hội.

Hôm nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra một cuộc cách mạng có thể còn sâu sắc hơn những cuộc cách mạng trước đó. Lần đầu tiên trong lịch sử, con người tạo ra một công nghệ không chỉ hỗ trợ sức lao động cơ bắp mà còn hỗ trợ các hoạt động trí tuệ. Trong khi dữ liệu trở thành tài nguyên chiến lược, chip bán dẫn trở thành nền tảng của mọi ngành công nghiệp hiện đại thì AI đang nổi lên như động cơ tăng trưởng mới của nền kinh tế toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, công nghệ không còn đơn thuần là công cụ phát triển. Công nghệ đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, vị thế quốc tế và triển vọng thịnh vượng của mỗi dân tộc. Nói cách khác, công nghệ đang dần trở thành một phần của vận mệnh quốc gia.

Đối với Việt Nam, đây không chỉ là một xu thế cần theo kịp mà còn là một cơ hội lịch sử. Những bước tiến trong AI, bán dẫn, kinh tế số và đổi mới sáng tạo đang cho thấy đất nước đứng trước ngưỡng cửa của một mô hình phát triển mới- mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và sức sáng tạo của con người.

AI - cuộc cách mạng năng suất lớn nhất trong lịch sử

nhân loại

Trong lịch sử phát triển kinh tế, mọi bước nhảy vọt về năng suất đều gắn với một cuộc cách mạng công nghệ. Máy hơi nước giúp con người vượt qua giới hạn của sức kéo. Điện năng giúp vượt qua giới hạn của cơ khí. Máy tính giúp vượt qua giới hạn của tính toán. Và hôm nay, AI đang giúp con người vượt qua những giới hạn của lao động trí tuệ. Đây chính là điểm khác biệt mang tính cách mạng của AI.

Các công nghệ trước đây chủ yếu hỗ trợ con người làm việc bằng cơ bắp hiệu quả hơn. AI lại hỗ trợ con người suy nghĩ, phân tích, học tập, dự báo và ra quyết định hiệu quả hơn. Lần đầu tiên trong lịch sử, năng suất của lao động trí tuệ có thể được nâng lên với tốc độ tương tự như năng suất lao động cơ bắp từng được nâng lên trong các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây.

Chính vì vậy, nhiều chuyên gia gọi AI là “điện năng của thế kỷ XXI”. Giống như điện năng đã len lỏi vào mọi nhà máy, mọi văn phòng và mọi lĩnh vực đời sống, AI cũng đang thâm nhập vào mọi ngóc ngách của nền kinh tế và xã hội.

Trong khu vực công, AI giúp xử lý hồ sơ nhanh hơn, nâng cao chất lượng dịch vụ công, hỗ trợ hoạch định chính sách dựa trên dữ liệu và dự báo. Trong giáo dục, AI mở ra khả năng cá thể hóa việc học cho từng học sinh. Trong y tế, AI hỗ trợ chẩn đoán bệnh sớm hơn, chính xác hơn và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao. Trong doanh nghiệp, AI đang thay đổi cách sản xuất, tiếp thị, quản trị chuỗi cung ứng và chăm sóc khách hàng. Quan trọng hơn, AI đang tạo ra một cơ hội phát triển hiếm có cho các quốc gia đi sau.

Trong những cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, khoảng cách giữa quốc gia tiên phong và quốc gia đi sau thường được tính bằng hàng chục năm, thậm chí hàng thế kỷ. Nhưng trong kỷ nguyên số, khoảng cách đó có thể được rút ngắn đáng kể nếu một quốc gia có đủ tầm nhìn, đủ quyết tâm và đủ năng lực hấp thụ công nghệ. Đó chính là cơ hội mà Việt Nam đang đứng trước.

Những chủ trương lớn về đột phá khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia trong thời gian gần đây cho thấy Việt Nam đã nhận thức rất rõ rằng năng lực cạnh tranh của tương lai sẽ không còn được quyết định chủ yếu bởi vốn, đất đai hay lao động giá rẻ. Nó sẽ được quyết định bởi tri thức, dữ liệu và công nghệ.

Nếu dữ liệu là nguồn tài nguyên chiến lược của thời đại số, thì AI chính là động cơ biến nguồn tài nguyên đó thành của cải, thành năng suất và thành sức mạnh quốc gia. Vì thế, cuộc đua AI không đơn thuần là cuộc đua công nghệ. Đó là cuộc đua về năng suất. Đó là cuộc đua về năng lực cạnh tranh. Và sâu xa hơn, đó là cuộc đua về tương lai phát triển của mỗi quốc gia trong thế kỷ XXI.

Bán dẫn - “dầu mỏ mới” của thế kỷ XXI

Nếu AI là bộ não của nền kinh tế số, thì chip bán dẫn chính là trái tim của nó. Mọi hoạt động của thế giới hiện đại ngày nay đều đang dựa trên những con chip nhỏ bé đến mức mắt thường khó có thể nhận ra. Từ điện thoại thông minh trong túi áo, máy tính trên bàn làm việc, ô tô điện trên đường phố, thiết bị y tế trong bệnh viện, robot trong nhà máy cho đến các hệ thống quốc phòng hiện đại - tất cả đều được vận hành bởi chip bán dẫn.

Không có chip bán dẫn, sẽ không có AI. Không có chip bán dẫn, sẽ không có chuyển đổi số. Không có chip bán dẫn, phần lớn nền kinh tế hiện đại sẽ tê liệt. Chính vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu gọi chip bán dẫn là “dầu mỏ mới của thế kỷ XXI”. Nếu trong thế kỷ XX, dầu mỏ là nguồn năng lượng quyết định sức mạnh kinh tế và địa chính trị của các quốc gia, thì trong thế kỷ XXI, chip bán dẫn đang ngày càng giữ vai trò tương tự đối với nền kinh tế số.

Những biến động gần đây của thế giới cho thấy cuộc cạnh tranh về bán dẫn thực chất không chỉ là cuộc cạnh tranh thương mại. Đó là cuộc cạnh tranh về năng lực công nghệ. Đó là cuộc cạnh tranh về vị thế quốc gia. Và sâu xa hơn, đó là cuộc cạnh tranh về quyền lực trong trật tự kinh tế toàn cầu mới.

Trong bối cảnh ấy, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt. Sự dịch chuyển chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, xu hướng đa dạng hóa địa điểm đầu tư và nhu cầu xây dựng các trung tâm sản xuất mới đã mở ra cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào ngành công nghiệp bán dẫn. Đây là một cơ hội mang tính chiến lược bởi giá trị lớn nhất của ngành bán dẫn không chỉ nằm ở doanh thu hay xuất khẩu. Quan trọng hơn, bán dẫn là ngành công nghiệp kéo theo sự phát triển của hàng loạt lĩnh vực nền tảng khác như điện tử, tự động hóa, AI, vật liệu mới và công nghệ cao. Nói cách khác, phát triển bán dẫn không đơn thuần là phát triển một ngành công nghiệp. Đó là đầu tư vào năng lực công nghệ dài hạn của quốc gia.

Điều đáng chú ý là trong cuộc đua bán dẫn, lợi thế lớn nhất không nằm ở tài nguyên thiên nhiên. Chip không được khai thác từ lòng đất như than đá hay dầu mỏ. Chip được tạo ra từ tri thức, kỹ năng và sức sáng tạo của con người. Bởi vậy, tài nguyên quý giá nhất của ngành bán dẫn chính là nguồn nhân lực chất lượng cao. Việc Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư bán dẫn trong những năm tới không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động. Xa hơn, đó là sự chuẩn bị cho một năng lực cạnh tranh mới của quốc gia.

Lịch sử phát triển của nhiều nền kinh tế Đông Á cho thấy: khi một quốc gia làm chủ được những ngành công nghệ nền tảng, quốc gia đó sẽ có khả năng bước lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đó cũng chính là ý nghĩa chiến lược của ngành bán dẫn đối với tương lai phát triển của Việt Nam.

Kinh tế số - hệ điều hành mới của nền kinh tế

Một trong những ngộ nhận phổ biến hiện nay là xem kinh tế số như một ngành kinh tế bên cạnh nông nghiệp, công nghiệp hay dịch vụ.

Thực tế không phải như vậy. Kinh tế số không đơn thuần là một ngành kinh tế mới. Kinh tế số đang trở thành một phương thức tổ chức mới của toàn bộ nền kinh tế. Nếu điện năng từng làm thay đổi mọi ngành nghề trong thế kỷ XX, thì công nghệ số đang làm thay đổi mọi hoạt động kinh tế trong thế kỷ XXI. Một doanh nghiệp sản xuất sử dụng dữ liệu thời gian thực để quản lý dây chuyền. Một hợp tác xã nông nghiệp sử dụng cảm biến để tối ưu hóa tưới tiêu. Một ngân hàng cung cấp dịch vụ trên điện thoại di động. Một cửa hàng bán hàng thông qua nền tảng thương mại điện tử. Tất cả đều là những biểu hiện của kinh tế số.

Bản chất của chuyển đổi số không nằm ở việc thay giấy tờ bằng máy tính hay thay quy trình thủ công bằng phần mềm. Bản chất của chuyển đổi số là thiết kế lại cách thức vận hành của nền kinh tế. Đó là lý do vì sao chuyển đổi số được xem là một trong những động lực quan trọng nhất của tăng trưởng trong thập kỷ tới.

Trong nền kinh tế truyền thống, quy mô thường quyết định lợi thế cạnh tranh. Trong nền kinh tế số, tốc độ đổi mới và khả năng khai thác dữ liệu ngày càng trở thành yếu tố quyết định. Một doanh nghiệp nhỏ nhưng sở hữu nền tảng công nghệ tốt có thể phục vụ hàng triệu khách hàng. Một cá nhân có ý tưởng sáng tạo có thể tiếp cận thị trường toàn cầu chỉ thông qua một chiếc điện thoại thông minh. Những rào cản truyền thống về không gian, khoảng cách và quy mô đang bị phá vỡ. Đó chính là lý do vì sao kinh tế số đang mở ra những cơ hội phát triển chưa từng có cho các quốc gia đi sau.

Đối với Việt Nam, đây không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đây là câu chuyện của năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh quốc gia. Mỗi dịch vụ công được số hóa thành công là một phần thời gian được trả lại cho người dân và doanh nghiệp. Mỗi thủ tục hành chính được xử lý trực tuyến là một phần chi phí xã hội được tiết kiệm. Mỗi doanh nghiệp ứng dụng thành công công nghệ số là một bước tiến trong nâng cao năng suất lao động.

Nếu trong thế kỷ XX, điện khí hóa là nền tảng của công nghiệp hóa, thì trong thế kỷ XXI, số hóa sẽ là nền tảng của hiện đại hóa. Và giống như không có quốc gia công nghiệp phát triển nào đứng ngoài cuộc cách mạng điện năng trước đây, cũng sẽ không có quốc gia phát triển nào trong tương lai đứng ngoài cuộc cách mạng số hôm nay. Kinh tế số vì thế không chỉ là một lĩnh vực tăng trưởng mới. Nó đang dần trở thành hệ điều hành mới của nền kinh tế quốc gia.

Đổi mới sáng tạo - năng lực quyết định tương lai

Nếu AI là động cơ mới của tăng trưởng, bán dẫn là hạ tầng chiến lược của công nghệ và kinh tế số là hệ điều hành mới của nền kinh tế, thì đổi mới sáng tạo chính là năng lực cốt lõi quyết định khả năng tạo ra tất cả những điều đó. Bởi xét cho cùng, công nghệ không tự xuất hiện. Đằng sau mỗi công nghệ đột phá đều là kết quả của tư duy sáng tạo, của nghiên cứu khoa học, của tinh thần khởi nghiệp và của những con người dám đi trước thời đại.

Lịch sử phát triển hiện đại cho thấy những quốc gia thành công nhất không phải là những quốc gia sở hữu nhiều tài nguyên nhất, mà là những quốc gia có khả năng biến tri thức thành của cải, biến ý tưởng thành sản phẩm và biến sáng tạo thành năng lực cạnh tranh quốc gia.

Thung lũng Silicon không được tạo nên từ dầu mỏ hay khoáng sản. Nó được tạo nên từ các trường đại học, các phòng thí nghiệm, các nhà đầu tư mạo hiểm và hàng nghìn doanh nhân khởi nghiệp. Điều làm nên sức mạnh của một quốc gia trong kỷ nguyên công nghệ không còn là những gì nằm dưới lòng đất, mà là những gì nằm trong bộ não con người.

Đó cũng chính là lý do vì sao đổi mới sáng tạo ngày nay không còn là câu chuyện riêng của giới khoa học hay doanh nghiệp công nghệ. Đó là vấn đề chiến lược của quốc gia. Một quốc gia muốn phát triển bằng công nghệ phải xây dựng được một hệ sinh thái sáng tạo hoàn chỉnh, nơi các trường đại học tạo ra tri thức mới, các viện nghiên cứu tạo ra công nghệ mới, các doanh nghiệp thương mại hóa công nghệ và các quỹ đầu tư cung cấp nguồn lực để ý tưởng có thể phát triển thành sản phẩm.

Trong hệ sinh thái ấy, startup giữ một vai trò đặc biệt. Các tập đoàn lớn thường có xu hướng tối ưu hóa những gì đang tồn tại. Startup lại có xu hướng tạo ra những gì chưa từng tồn tại. Các tập đoàn quản lý hiện tại. Startup phát minh ra tương lai. Nhiều doanh nghiệp có ảnh hưởng lớn nhất thế giới ngày nay từng bắt đầu từ những nhóm khởi nghiệp nhỏ bé trong gara, ký túc xá hay phòng thí nghiệm đại học. Điều đó cho thấy giá trị lớn nhất của hệ sinh thái khởi nghiệp không nằm ở số lượng doanh nghiệp mới được thành lập. Giá trị lớn nhất nằm ở khả năng nuôi dưỡng những ý tưởng có thể thay đổi thế giới.

Đối với Việt Nam, đây là thời điểm đặc biệt quan trọng. Lần đầu tiên trong nhiều năm, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia. Điều đó phản ánh một sự chuyển biến rất căn bản trong tư duy phát triển. Nếu trước đây chúng ta chủ yếu tìm cách khai thác các nguồn lực sẵn có thì ngày nay, mục tiêu lớn hơn là tạo ra các nguồn lực mới. Nếu trước đây tăng trưởng chủ yếu dựa vào vốn đầu tư và lao động thì ngày nay tăng trưởng phải ngày càng dựa vào tri thức và sáng tạo.

Đó là con đường mà hầu hết các quốc gia phát triển đã đi qua. Và đó cũng là con đường mà Việt Nam đang lựa chọn. Trong cuộc cạnh tranh toàn cầu của thế kỷ XXI, quốc gia nào đổi mới nhanh hơn sẽ phát triển nhanh hơn. Quốc gia nào sáng tạo nhiều hơn sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn hơn. Và quốc gia nào xây dựng được hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh mẽ hơn sẽ có tương lai rộng mở hơn.

Từ quốc gia tham gia cuộc chơi đến quốc gia kiến tạo

cuộc chơi

Lịch sử phát triển của Việt Nam là lịch sử của những lần vượt lên những giới hạn tưởng chừng không thể vượt qua. Từ một đất nước bị chiến tranh tàn phá và thiếu ăn, Việt Nam đã vươn lên trở thành một nền kinh tế năng động và một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu. Nhưng chặng đường phía trước đòi hỏi một bước chuyển lớn hơn. Nếu mục tiêu của thế kỷ XX là giành độc lập dân tộc và thoát nghèo, thì mục tiêu của thế kỷ XXI là trở thành một quốc gia phát triển, hùng cường và thịnh vượng.

Trong hành trình ấy, AI, bán dẫn, kinh tế số và đổi mới sáng tạo không chỉ là những lĩnh vực phát triển mới. Chúng là nền tảng của một mô hình phát triển mới - mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo của con người.

Thế giới đang bước vào một thời đại mà vị thế của các quốc gia ngày càng được quyết định bởi năng lực làm chủ và kiến tạo công nghệ. Quốc gia nào chỉ sử dụng công nghệ sẽ đi sau. Quốc gia nào tạo ra công nghệ sẽ dẫn đầu.

Đó chính là lựa chọn chiến lược mà Việt Nam đang đứng trước ngày hôm nay. Tương lai sẽ không được quyết định bởi những gì chúng ta đang có, mà bởi những gì chúng ta có khả năng sáng tạo ra. Và vì thế, hơn bao giờ hết, công nghệ không chỉ là động lực phát triển. Công nghệ đang trở thành vận mệnh quốc gia.

>>> Mời độc giả xem thêm video Giới trẻ quay lại với thú vui của thế hệ trước: