Tại khu mộ cổ Asta-na ở Tân Cương (Trung Quốc), các nhà khảo cổ đã bất ngờ phát hiện một hiện vật đặc biệt: Đó là một chiếc quan tài được tạo nên từ giấy cũ thay vì gỗ. Quan tài này được tìm thấy trong ngôi mộ số 506 và gắn với người đã khuất được xác định là Trương Vô Giá, một quân nhân từng phục vụ tại khu vực Tây Châu dưới thời nhà Đường.

Trương Vô Giá từng giữ chức Du kích tướng quân và tham gia nhiều hoạt động quân sự tại khu vực Tây Vực. Ông được cho là đã lập công trong các chiến dịch liên quan đến Thạch Quốc, Cửu Quốc Hồ và Đột Kỵ Thi. Một văn bản được tìm thấy trong mộ cũng ghi nhận việc ông được triều đình trao chức vụ sau khi lập công.

Thoạt nhìn, việc một vị tướng được an táng trong quan tài giấy khiến nhiều người đặt ra nhiều câu hỏi. Trong quan niệm truyền thống, gỗ thường được sử dụng để chế tác quan tài, trong khi giấy cũ bị xem là vật liệu bỏ đi. Tuy nhiên, nghiên cứu khảo cổ sau đó cho thấy giá trị thực sự của chiếc quan tài này không nằm ở vật liệu cấu thành, mà ở những tài liệu được sử dụng để dán lên bộ khung quan tài.

Chiếc quan tài được tạo bằng những thanh gỗ nhỏ làm khung, sau đó phủ nhiều lớp giấy cũ. Tư liệu khảo cổ cho biết quan tài có hình dạng đặc biệt, không có đáy riêng; khi mai táng, thi thể được đặt trên một tấm chiếu rồi phần quan tài giấy được úp lên phía trên.

Điều đáng chú ý nhất là số giấy được sử dụng để làm quan tài không phải loại giấy mới được chế tạo riêng cho việc mai táng. Nhiều mảnh giấy vốn là những tài liệu hành chính đã qua sử dụng. Trên đó còn lưu lại chữ viết, sổ sách và những nội dung liên quan đến hoạt động của chính quyền và quân đội cổ xưa ở Tây Châu.

Các tài liệu được phát hiện trên quan tài đề cập đến nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong đó có bản thảo tấu trình gửi triều đình, thư từ giữa các đơn vị quân đội, thông tin về nhân lực, huấn luyện, trang bị và việc phân bổ lương thực. Một số tư liệu còn liên quan đến hoạt động của các trạm dịch và đời sống xã hội đương thời.

Chính những nội dung này đã biến một chiếc quan tài tưởng như bình thường thành nguồn tư liệu đặc biệt quan trọng. Nếu một tài liệu chính thức thường chỉ phản ánh một sự kiện hoặc một hoạt động cụ thể, thì tập hợp giấy cũ trên quan tài lại cho thấy nhiều mặt của đời sống Tây Châu, từ tổ chức quân đội, hậu cần, hành chính cho đến giao tiếp giữa các cơ quan.

Giá trị của hiện vật vì thế không chỉ nằm ở tuổi đời. Những mảnh giấy còn sót lại cung cấp thêm dữ liệu để nghiên cứu hoạt động của nhà Đường tại Tây Vực, một khu vực có vị trí quan trọng trên tuyến giao thương và quân sự nối Trung Nguyên với Trung Á.

Trong điều kiện khí hậu khô nóng đặc trưng của Tân Cương, nhiều di vật hữu cơ trong các ngôi mộ nơi đây còn được bảo quản tương đối tốt. Chính môi trường khô hạn này góp phần giúp thi thể và những vật liệu bằng giấy tồn tại suốt qua nhiều thế kỷ.

Về nguyên nhân xuất hiện quan tài giấy, các nguồn được dẫn lại đưa ra những cách giải thích khác nhau. Một cách lý giải cho rằng khu vực Tây Châu khan hiếm gỗ lớn, khiến việc chế tạo quan tài gỗ gặp khó khăn. Trong hoàn cảnh đó, việc tận dụng vật liệu sẵn có để làm quan tài có thể là giải pháp thực tế. Một số nguồn khác lại cho rằng hoàn cảnh kinh tế của gia đình Trương Vô Giá về cuối đời có thể liên quan đến hình thức mai táng này.

Điều quan trọng là không nên nhìn chiếc quan tài giấy đơn thuần như biểu hiện của sự nghèo khó hay một hình thức an táng bất thường. Qua góc nhìn khảo cổ, chính vật liệu tưởng như không có giá trị ấy lại giúp bảo tồn những văn bản có giá trị nghiên cứu lớn. Nếu không được sử dụng làm vật liệu đóng quan tài và chôn trong môi trường khô hạn, nhiều tài liệu cổ có thể đã biến mất từ lâu.

Chiếc quan tài vì vậy trở thành một trường hợp đặc biệt cho thấy giá trị của di vật khảo cổ đôi khi nằm ở những chi tiết rất nhỏ. Một mảnh giấy cũ, một dòng chữ mờ hay một bản ghi hành chính tưởng như bình thường đều có thể cung cấp thông tin về đời sống của con người cách đây hơn một thiên niên kỷ.