Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy, từ chuỗi dữ liệu trúng thầu dồn dập của Công ty TNHH Xây dựng Thành Công tại địa bàn tỉnh Lâm Đồng, một bài toán lớn về công tác quản lý, giám sát và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu các cơ quan, đơn vị đang được đặt ra một cách cấp thiết. Điệp khúc "một mình một ngựa" đảm nhận các gói thầu thông qua hình thức chỉ định rút gọn không chỉ bộc lộ những khoảng trống về hiệu quả tiết kiệm ngân sách, mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về chất lượng công trình khi năng lực thực thi của nhà thầu có nguy cơ bị kéo căng quá mức.

Áp lực tiến độ và bài toán năng lực thi công

Như đã phản ánh, hồ sơ dữ liệu gốc ghi nhận Công ty TNHH Xây dựng Thành Công liên tục được xướng tên trúng thầu với tỷ lệ tuyệt đối tại hàng loạt chủ đầu tư quen thuộc. Cụ thể, nhà thầu này trúng 11/11 gói thầu tại Ban Quản lý dự án Nông nghiệp tỉnh Lâm Đồng, 8/8 gói thầu tại Công ty TNHH Đầu tư Xây dựng An Lập Thịnh, 4/4 gói thầu tại Phòng Kinh tế xã Hàm Thạnh và 4/4 gói thầu tại Phòng Kinh tế xã Hàm Kiệm.

Đặc biệt, chỉ tính riêng nhóm các gói thầu khắc phục sạt lở, sửa chữa cầu đường và hệ thống thoát nước từ cuối năm 2025 đến giữa năm 2026, có tới 9 dự án được giao đích danh cho doanh nghiệp này thi công thông qua hình thức chỉ định thầu. Điểm đáng lưu tâm hàng đầu là các gói thầu này đều có tính chất khẩn cấp, khắc phục hậu quả thiên tai, do đó thời gian thi công được ấn định rất ngắn, phổ biến ở mức 90 ngày (kể cả ngày nghỉ và ngày lễ).

Việc một nhà thầu cùng lúc gánh vác nhiều công trình tại các địa điểm, địa bàn cấp xã khác nhau trong tỉnh Lâm Đồng với tiến độ gấp rút như vậy đòi hỏi một nguồn lực khổng lồ về nhân sự kỹ thuật chủ chốt, công nhân lao động lành nghề và hệ thống máy móc, thiết bị chuyên dụng. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, tình trạng điều động thiết bị chắp vá từ công trường này sang công trường khác là điều rất dễ xảy ra, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và tiến độ bàn giao công trình.

Đối chiếu với các quy định pháp luật, Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và Luật sửa đổi số 90/2025/QH15 luôn đề cao tính cạnh tranh, công bằng và rà soát chặt chẽ năng lực. Song song đó, Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ cũng yêu cầu các chủ đầu tư không được lạm dụng hình thức chỉ định thầu để giao thầu cho các đối tác quen thuộc, đồng thời phải thẩm định kỹ lưỡng năng lực thực tế của nhà thầu (tránh tình trạng nhân sự, máy móc bị trùng lặp ở các dự án khác) trước khi trao hợp đồng.

Góc nhìn pháp lý: Không thể buông lỏng trách nhiệm giải trình

Phân tích sâu về khía cạnh pháp lý và thực tiễn quản lý rủi ro dự án, Luật sư Võ Quang Vinh (Đoàn Luật sư tỉnh Vĩnh Long) nêu góc nhìn sắc bén: "Việc một nhà thầu được chỉ định thực hiện cùng lúc 9 gói thầu khẩn cấp với thời gian thi công ngắn hạn là một dấu hiệu cần được cơ quan quản lý đưa vào tầm ngắm giám sát. Luật Đấu thầu quy định rất rõ, chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, hiệu quả và tiến độ dự án. Khi phê duyệt chỉ định thầu, nếu chủ đầu tư không tiến hành rà soát chéo xem thiết bị và nhân sự chủ chốt của nhà thầu có đang bị huy động, trùng lặp tại các công trình khác hay không, thì đó là một sự buông lỏng quản lý, dễ dãi trong khâu đánh giá hồ sơ năng lực. Việc vội vàng trao thầu cho một doanh nghiệp quen mặt mà bỏ qua bài toán đánh giá năng lực thực thi tổng thể sẽ dẫn đến rủi ro thi công chậm trễ, ảnh hưởng trực tiếp đến công tác phòng chống thiên tai và an toàn dân sinh."

Cùng chung nhận định, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) đánh giá, sự việc tại các gói thầu chỉ định ở tỉnh Lâm Đồng là một minh chứng cho thấy cần phải siết chặt hơn nữa trách nhiệm giải trình của người đứng đầu các cơ quan, đơn vị được giao vốn.

"Dữ liệu hồ sơ cho thấy tỷ lệ trúng thầu 100% tại nhiều cơ quan và các gói thầu chỉ định đều có tỷ lệ tiết kiệm dưới 3%, cá biệt có gói thầu 0%. Về mặt kỹ thuật pháp lý, các gói thầu xây lắp khẩn cấp quy mô dưới 02 tỷ đồng này được áp dụng cơ chế tự chủ thương thảo giá theo Điểm b Khoản 1 Công văn số 5557/BTC-QLĐT của Bộ Tài chính, chứ không bị buộc áp mức sàn tiết kiệm bắt buộc tối thiểu 5% (vốn chỉ áp dụng cho các gói xây lắp tương tự quy mô lớn theo Điểm e Khoản 2 Điều 78 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP).

Tuy nhiên, việc chủ đầu tư liên tục chấp nhận mức giảm giá chỉ mang tính tượng trưng, quanh mức 1% - 2%, thậm chí 0% như tại gói thầu cầu sắt Suối Thị khu vực cống tràn ông Đạm, đã bộc lộ sự thiếu quyết liệt và chưa làm tròn trách nhiệm thương thảo giảm giá nhằm tối ưu hóa ngân sách nhà nước theo đúng tinh thần chỉ đạo của Bộ Tài chính tại Điểm b Khoản 1 Công văn số 5557/BTC-QLĐT và Chỉ thị số 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Nếu xảy ra tình trạng thất thoát, lãng phí hoặc dự án kém hiệu quả, cá nhân người đứng đầu các Phòng Kinh tế, hoặc Văn phòng HĐND & UBND cấp xã phê duyệt dự án phải chịu trách nhiệm giải trình minh bạch trước các cơ quan thanh tra, kiểm toán", Luật sư Nguyễn Văn Lập phân tích.

Giải pháp hậu kiểm để duy trì kỷ cương đấu thầu

Dưới góc độ chuyên gia đấu thầu, chuyên gia Đào Giang cho rằng, để khắc phục triệt để tình trạng "một mình một ngựa" và ngăn chặn nguy cơ lạm dụng chỉ định thầu, cần sự vào cuộc quyết liệt của hệ thống giám sát và công tác hậu kiểm.

Chuyên gia Đào Giang kiến nghị: "Các cơ quan thanh tra nhà nước, thanh tra Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Lâm Đồng cần chủ động đưa những đơn vị, chủ đầu tư có dấu hiệu ưu ái, giao thầu dồn dập cho một doanh nghiệp vào kế hoạch thanh tra, kiểm tra đột xuất. Việc thanh tra không thể chỉ dừng lại ở hồ sơ giấy tờ, mà phải đi sâu đối chiếu thực tế: rà soát nhật ký thi công, kiểm tra danh sách đóng bảo hiểm xã hội của nhân sự chủ chốt để chống tình trạng mượn bằng cấp, và kiểm tra hợp đồng thuê mượn máy móc xem có sự chồng chéo, khống chỉ tiêu hay không. Chỉ khi nào có những đợt hậu kiểm thực chất và chế tài xử lý nghiêm khắc đối với các chủ đầu tư làm sai quy định, môi trường đấu thầu tại cơ sở mới thực sự trở nên minh bạch và cạnh tranh công bằng."

Sự việc của Công ty TNHH Xây dựng Thành Công tại tỉnh Lâm Đồng không chỉ là một hiện tượng đơn lẻ, mà là một bài học đắt giá về công tác quản lý, thực thi pháp luật đấu thầu ở cấp cơ sở. Việc công khai, minh bạch hóa mọi quy trình lựa chọn nhà thầu, khắc phục tình trạng chậm trễ công bố thông tin, gắn liền với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu, chính là chiếc chìa khóa duy nhất để bảo đảm từng đồng vốn ngân sách nhà nước được sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm và hiệu quả.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.