Khi Nhà nước đã xác lập hướng đi bằng hàng loạt chỉ đạo và quy chuẩn mới, ai sẽ là người biến những quy định trên giấy thành những tầng hầm an toàn, những điểm sạc đạt chuẩn và một hệ thống hạ tầng đủ sức đồng hành cùng hàng triệu phương tiện xanh trong tương lai?.

Buổi sáng đầu tuần, các tầng hầm của chung cư Linh Đàm, phường Hoàng Liệt, TP. Hà Nội bắt đầu nhộn nhịp từ rất sớm. Người đi làm vội vã lấy xe, tiếng barie mở ra liên tục, bảo vệ điều tiết phương tiện ra vào. Ở một góc tầng hầm, vài bộ sạc đang hoạt động, trong khi phía đối diện vẫn là những hàng xe sử dụng động cơ đốt trong.

Thoạt nhìn, tất cả đều diễn ra bình thường. Nhưng với những người làm quy hoạch, mỗi mét vuông của tầng hầm ấy lại đặt ra hàng loạt câu hỏi kỹ thuật.

Hệ thống điện hiện hữu còn đủ dự phòng khi số lượng xe điện tăng gấp ba, gấp năm lần?. Có cần bố trí riêng khu vực sạc hay không?. Khoảng cách từ điểm sạc đến lối thoát nạn, buồng kỹ thuật, tủ điện đã phù hợp?. Nếu một chung cư được xây dựng cách đây hơn mười năm, ai sẽ chịu trách nhiệm cải tạo hệ thống điện để đáp ứng yêu cầu mới?.

Đó đều là những câu hỏi mà các quy chuẩn cũ chưa từng đặt ra. Bởi khi những công trình này được thiết kế, không ai hình dung rằng chỉ sau hơn một thập kỷ, điện không chỉ phục vụ chiếu sáng, thang máy hay bơm nước mà còn trở thành "nhiên liệu" cho phương tiện giao thông.

Cuộc chuyển dịch năng lượng vì thế đang tạo ra một yêu cầu chưa từng có đối với hệ thống hạ tầng đô thị: không chỉ xây mới đúng chuẩn, mà còn phải tìm lời giải cho hàng nghìn công trình đã tồn tại.

Trong nhiều cuộc tranh luận gần đây, không ít người nhìn các quy chuẩn mới dưới góc độ những yêu cầu kỹ thuật khắt khe hơn đối với chủ đầu tư và ban quản lý chung cư.

Tuy nhiên, tại Hội thảo "Quy hoạch và phát triển hạ tầng giao thông tĩnh hướng tới sử dụng phương tiện giao thông dùng năng lượng sạch – Từ nhận thức đến hành động", các chuyên gia lại đưa ra một cách tiếp cận khác.

Theo họ, quy chuẩn không nhằm tạo thêm rào cản cho xe điện. Ngược lại, quy chuẩn là điều kiện để xe điện có thể phát triển an toàn và bền vững.

Quan điểm ấy được thể hiện rõ trong phần trình bày của ông Đinh Quốc Dân, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng (IBST) khi giới thiệu những điểm mới trong hệ thống quy chuẩn kỹ thuật đối với bãi đỗ xe và hạ tầng sạc.

Theo ông, các quy định mới không chỉ bổ sung yêu cầu đối với khu vực sạc mà còn tiếp cận toàn diện từ kết cấu công trình, hệ thống cấp điện, thông gió, chống khói, tổ chức không gian đến các giải pháp phòng cháy, chữa cháy. Đặc biệt, quy chuẩn hướng tới việc tích hợp hạ tầng phục vụ xe điện ngay từ khâu thiết kế công trình, thay vì chờ phát sinh nhu cầu rồi mới cải tạo. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy "xử lý sự cố" sang tư duy "phòng ngừa ngay từ thiết kế".

Điều đó cũng đồng nghĩa với việc, trong tương lai, một bãi đỗ xe sẽ không còn được đánh giá chỉ bằng số lượng chỗ đỗ, mà còn bằng khả năng cung cấp năng lượng, bảo đảm an toàn kỹ thuật và thích ứng với sự phát triển của phương tiện xanh.

Nếu việc thiết kế công trình mới có thể tích hợp ngay các yêu cầu của quy chuẩn, thì hàng chục nghìn chung cư, tòa nhà văn phòng và bãi đỗ xe đã được xây dựng từ nhiều năm trước lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Không ít công trình được thiết kế theo tiêu chuẩn của giai đoạn xe điện chưa phổ biến. Hệ thống điện chỉ tính toán cho nhu cầu sinh hoạt. Phòng kỹ thuật được bố trí theo tải trọng cũ. Không gian tầng hầm không dự phòng khu vực sạc tập trung. Muốn cải tạo, gần như toàn bộ hệ thống kỹ thuật đều phải được đánh giá lại.

Điều này đồng nghĩa với chi phí đầu tư lớn, thời gian thi công kéo dài và sự phối hợp của nhiều chủ thể: chủ đầu tư, ban quản trị, đơn vị vận hành, ngành điện, cơ quan quản lý xây dựng và lực lượng phòng cháy, chữa cháy.

Chính vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng quá trình "nâng cấp" hạ tầng sẽ không thể diễn ra bằng một mệnh lệnh hành chính. Đó phải là một lộ trình, trong đó Nhà nước ban hành tiêu chuẩn, doanh nghiệp đầu tư công nghệ, ngành điện nâng cấp lưới, còn các chủ đầu tư và ban quản lý từng bước cải tạo công trình theo khả năng thực tế.

Theo luật sư Trương Anh Tú, tranh luận về xe điện trong chung cư thực chất phản ánh một khoảng trống trong cơ chế phối hợp giữa các chủ thể liên quan. Khi trách nhiệm chưa được xác định rõ, ban quản trị thường lựa chọn giải pháp an toàn nhất là hạn chế hoặc cấm, trong khi cư dân lại cho rằng quyền sử dụng tài sản của mình bị ảnh hưởng.

Muốn giải quyết tận gốc, cần xác lập một "ma trận trách nhiệm" rõ ràng: cơ quan quản lý ban hành quy chuẩn; chủ đầu tư bảo đảm công trình đáp ứng yêu cầu kỹ thuật; đơn vị quản lý vận hành tổ chức khai thác đúng quy trình; người dân sử dụng thiết bị sạc đúng quy định; ngành điện bảo đảm nguồn cung và khả năng đáp ứng phụ tải; lực lượng phòng cháy, chữa cháy kiểm tra, giám sát theo tiêu chuẩn thống nhất.

Chỉ khi mỗi mắt xích thực hiện đúng vai trò của mình, hệ thống mới vận hành an toàn. Đó cũng là bản chất của quản trị hạ tầng hiện đại: không có một chủ thể nào có thể tự mình giải quyết bài toán chuyển dịch năng lượng.

Ở góc nhìn rộng hơn, việc đầu tư hạ tầng sạc không chỉ phục vụ người đang sở hữu xe điện. Đó còn là sự chuẩn bị cho một nền kinh tế có mức tiêu thụ năng lượng ngày càng hiệu quả hơn.

Một đô thị có hạ tầng sạc đồng bộ sẽ thúc đẩy phương tiện giao thông điện phát triển. Phương tiện giao thông điện phát triển sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. Quản lý phụ tải điện tốt sẽ tạo điều kiện khai thác hiệu quả điện mặt trời mái nhà và các nguồn năng lượng tái tạo.

Tất cả những mắt xích ấy đang hội tụ vào cùng một mục tiêu mà Chính phủ đã xác định: chuyển dịch năng lượng phải đi cùng sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững.

Vì thế, câu hỏi "ai sẽ nâng cấp hạ tầng cho kỷ nguyên xe điện?" thực chất cũng là câu hỏi về năng lực thích ứng của cả nền kinh tế trước một cuộc chuyển đổi lớn. Đó không còn là trách nhiệm của riêng ngành xây dựng, giao thông hay ngành điện. Đó là trách nhiệm chung của Nhà nước, doanh nghiệp và mỗi người dân trong hành trình xây dựng một hệ sinh thái năng lượng xanh.

Đón đọc Kỳ III: Khi điện không còn chỉ để thắp sáng – Quản lý nhu cầu điện và cuộc cách mạng năng lượng trong mỗi mái nhà.