[e-Magazine]: Giữ đất - giữ làng - giữ hồn Mường [Kỳ 3]

Giữ đất để giữ nhà. Giữ nhà để giữ làng. Nhưng giữ làng, suy cho cùng, là để giữ con người.

Tiếng chiêng của Câu lạc bộ Nghệ thuật truyền thống dân tộc Mường vừa dứt. Những nghệ nhân cẩn thận lau từng chiếc chiêng rồi treo lên vách. Những bộ váy áo Mường được gấp gọn trong chiếc túi vải. Mỗi người lặng lẽ trở về căn nhà của mình.

Không ai biết buổi tập tiếp theo sẽ diễn ra đúng lịch hay lại phải nhường nhà văn hóa cho một cuộc họp thôn, một lớp học hè hay một hoạt động khác.

Ba năm qua, họ đã quen với điều ấy.

Nhưng điều khiến chúng tôi day dứt hơn cả không phải là câu chuyện "ở nhờ" của một câu lạc bộ. Mà là một câu hỏi lớn hơn: Nếu một ngày tiếng chiêng vẫn còn, nhưng không còn người hiểu vì sao tiếng chiêng phải vang lên... thì điều gì sẽ mất trước?.

Và có lẽ, Nghị quyết số 11/2026/NQ-HĐND ngày 02/6/2026 của Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội về chính sách đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống trên địa bàn thành phố đã “lý giải” được vấn đề cốt lõi của văn hoá vùng bán sơn địa của Thủ đô.

Bàn về Nghị quyết số 11/2026/NQ-HĐND của HĐND thành phố Hà Nội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Giáo dục của Quốc hội gần như không nói nhiều về đất đai theo nghĩa thông thường.

Ông nói về...

Con người.

Cộng đồng.

Và ký ức.

"Nếu chỉ nhìn Nghị quyết này như một chính sách hỗ trợ đất ở, đất sản xuất thì chúng ta mới nhìn thấy phần vật chất của vấn đề. Giá trị sâu xa hơn là chính sách đất đai ở đây đang bảo vệ nền tảng tồn tại của một cộng đồng văn hóa".

Theo ông, với đồng bào dân tộc thiểu số, đất chưa bao giờ chỉ là tài sản.

Đó là nơi dựng nhà.

Lập bản.

Giữ tiếng nói.

Giữ lễ hội.

Giữ quan hệ cộng đồng.

Giữ cách con người ứng xử với thiên nhiên và với nhau.

"Nếu cộng đồng mất nơi để tồn tại, văn hóa cũng rất khó tồn tại". Đó là lý do ông cho rằng, giá trị lớn nhất của Nghị quyết 11 không nằm ở vài trăm mét vuông đất mà nằm ở tư duy phát triển.

Một tư duy coi đất đai là nền tảng để bảo vệ con người và bảo vệ bản sắc.

Điểm được nhiều chuyên gia đánh giá cao trong Nghị quyết 11 là quy định lần đầu tiên dành quỹ đất sinh hoạt cộng đồng tối thiểu 300m2 tại các thôn, xóm vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Thoạt nghe...

Đó chỉ là một con số.

Nhưng dưới góc nhìn văn hóa, con số ấy có ý nghĩa hoàn toàn khác.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói: "Văn hóa cần có nơi chốn để tồn tại. Một nhà văn hóa, một sân sinh hoạt cộng đồng hay một khoảng không gian chung có thể trở thành nơi diễn ra lễ hội, truyền dạy nghề, dạy tiếng dân tộc, lưu giữ nhạc cụ, hiện vật và ký ức".

Ông gọi đó là... "mảnh đất ký ức".

Ở đó...

Những người già kể chuyện.

Những nghệ nhân đánh chiêng.

Những bà mẹ dạy con dệt vải.

Những đứa trẻ học tiếng Mường.

Du khách hiểu vì sao chiếc gùi, chiếc khung cửi hay tiếng chiêng lại trở thành linh hồn của một dân tộc.

Không gian ấy không chỉ lưu giữ văn hóa.

Mà làm cho văn hóa tiếp tục được sống.

Điều ấy khiến chúng tôi nhớ lại ánh mắt của nghệ nhân Nguyễn Thế Vinh khi ông chỉ vào hàng chục bức ảnh chụp những hiện vật đang cất trong nhà mình.

"Tôi chỉ mong có một nơi để chúng được kể chuyện".

Có lẽ...

300m2 đất không thể đo bằng diện tích.

Nó phải được đo bằng số ký ức mà nó có thể giữ lại.

Trong nhiều năm nghiên cứu văn hóa, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng sự mai một văn hóa hiếm khi diễn ra bằng những biến cố lớn. Nó thường bắt đầu rất lặng lẽ.

Một đứa trẻ không còn nói tiếng mẹ đẻ.

Một lễ hội ít người tham gia.

Một nghệ nhân mất đi mà không có học trò kế tục.

Một bộ chiêng phủ bụi.

Một ngôi nhà sàn bị phá bỏ.

Một chiếc khung cửi không còn tiếng thoi.

Những điều ấy xảy ra từng chút một.

Đến khi người ta nhận ra...

Một phần bản sắc đã biến mất.

Ông nhận định:

"Không gian cộng đồng chính là nơi văn hóa được thực hành tự nhiên.

Nếu không còn nơi để gặp nhau, không còn dịp để thực hành thì văn hóa phi vật thể rất dễ bị bảo tàng hóa.

Vẫn còn hồ sơ.

Vẫn còn hiện vật.

Nhưng không còn đời sống".

Những lời ấy khiến chúng tôi nhớ đến con số mà nghệ nhân Nguyễn Thế Vinh từng trăn trở:

"Khoảng 80% lớp trẻ bây giờ không biết, không hiểu tiếng Mường".

Không ai ép các em quên.

Các em chỉ...

không còn môi trường để nhớ.

Yên Bài hôm nay khác rất nhiều so với mười năm trước.

Đường rộng hơn.

Du lịch phát triển.

Nhiều ngôi nhà mới mọc lên.

Đời sống người dân khấm khá hơn.

Đó là tín hiệu đáng mừng.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, điều cần làm không phải là chống lại đô thị hóa mà là làm cho đô thị hóa...có văn hóa hơn. Ông phân tích, nguy cơ lớn nhất hiện nay không phải là những công trình mới mà là việc các không gian cộng đồng bị thu hẹp. Lối sống dần đồng nhất. Thế hệ trẻ rời xa cội nguồn.

"Hà Nội càng hiện đại thì càng cần nâng niu những không gian văn hóa đặc thù. Một Thủ đô văn minh không phải là nơi mọi cộng đồng đều trở nên giống nhau. Mà là nơi mọi cộng đồng đều có cơ hội phát triển trong bản sắc riêng của mình".

Đó cũng là điều chúng tôi cảm nhận rất rõ ở Yên Bài. Không ai muốn níu giữ quá khứ theo cách đóng băng. Những người Mường nơi đây vẫn muốn phát triển. Muốn có cuộc sống tốt hơn. Muốn con cháu học đại học. Làm kỹ sư. Làm bác sĩ. Đi khắp thế giới. Nhưng...vẫn biết đánh chiêng, vẫn hiểu tiếng Mường, vẫn tự hào mình là người Mường.

Có lẽ, đây là câu hỏi lớn nhất mà hành trình ở Yên Bài để lại.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn trả lời rất ngắn gọn: "Đây không chỉ là chính sách về đất. Đây là chính sách về con người. Không chỉ là chính sách an sinh. Đây là chính sách văn hóa".

Theo ông, hỗ trợ đất ở giúp đồng bào an cư. Hỗ trợ đất sản xuất giúp đồng bào có sinh kế. Dành quỹ đất sinh hoạt cộng đồng giúp đồng bào có nơi giữ gìn và trao truyền bản sắc. Ba yếu tố ấy kết nối thành một chỉnh thể: An sinh; Văn hóa và Phát triển con người. Đó cũng là biểu hiện cụ thể của tư duy phát triển bao trùm. Không để ai bị bỏ lại phía sau. Nhưng sâu hơn... Không để bất cứ cộng đồng nào bị mờ đi trong tiến trình phát triển của Thủ đô.

Nói về xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, PGS.TS Bùi Hoài Sơn có một góc nhìn rất đáng suy ngẫm.

Ông cho rằng, sự thanh lịch của Hà Nội không chỉ thể hiện ở lời ăn tiếng nói nơi phố thị, mà còn thể hiện ở cách thành phố ứng xử với những cộng đồng còn khó khăn.

Một Thủ đô văn minh không chỉ đẹp ở những đại lộ mà còn đẹp trong cách chăm lo cho đồng bào dân tộc thiểu số. Đẹp ở việc bảo vệ sự đa dạng văn hóa. Đẹp ở khả năng không để ai bị bỏ lại phía sau. "Chính sách ấy góp phần nuôi dưỡng phẩm chất văn minh của người Hà Nội hôm nay: Văn minh trong bao dung. Thanh lịch trong sẻ chia. Hiện đại nhưng không vô cảm. Phát triển nhưng không đánh mất tình người." Có lẽ... đó cũng là thông điệp đẹp nhất mà Nghị quyết 11 gửi gắm.

Trước khi chia tay Yên Bài, chúng tôi gặp lại nghệ nhân Nguyễn Thế Vinh.

Ông vẫn đứng trước bộ chiêng quen thuộc, vẫn cẩn thận chỉnh từng nhịp tay cho những học trò nhỏ, vẫn kiên nhẫn sửa từng động tác. Như thể thời gian chưa từng trôi.

Chúng tôi hỏi ông: "Nếu sau này có một không gian văn hóa riêng, điều đầu tiên ông muốn làm là gì?".

Ông không suy nghĩ lâu. "Tôi sẽ mở cửa hằng ngày. Để trẻ con thích lúc nào thì đến. Đánh một tiếng chiêng cũng được. Ngồi nghe kể chuyện cũng được. Chỉ cần chúng đến..."

Ông dừng lại. Ánh mắt hướng về khoảng sân nơi vài đứa trẻ đang nô đùa dưới bóng núi Ba Vì.

Có lẽ ông hiểu. Giữ văn hóa không phải là giữ cho mình, mà là giữ cho những người chưa kịp lớn, để một ngày nào đó, khi ông không còn đứng giữa vòng chiêng nữa... Vẫn sẽ có một đứa trẻ bước lên, cầm lấy chiếc dùi, đánh đúng nhịp đầu tiên và biết vì sao tiếng chiêng ấy phải vang lên.

Rời Yên Bài, chúng tôi mang theo nhiều hơn những cuốn sổ ghi chép, mang theo hình ảnh một người nghệ nhân lặng lẽ đi nhặt từng mảnh ký ức.

Mang theo câu chuyện của người mẹ già chỉ mong giữ được mảnh đất cho con cháu.

Mang theo nỗi lo của một người bệnh chạy thận vẫn đau đáu về mảnh đất chưa có giấy chứng nhận.

Và mang theo niềm tin rằng, nếu chính sách được thực thi bằng sự quyết tâm của chính quyền, bằng trách nhiệm của các cấp, các ngành và bằng sự đồng hành của cộng đồng, thì những điều tưởng như rất nhỏ hôm nay sẽ tạo nên những giá trị rất lớn cho ngày mai.

Bởi giữ đất không chỉ để dựng một mái nhà.

Giữ đất còn là giữ nơi ký ức được neo lại.

Giữ nơi tiếng mẹ đẻ còn được cất lên.

Giữ nơi tiếng chiêng còn ngân giữa núi Ba Vì.

Giữ một bản làng.

Giữ một cộng đồng.

Giữ một sắc màu không thể thay thế trong bức tranh văn hóa Thủ đô.

Để Hà Nội trên hành trình trở thành một đô thị hiện đại, sáng tạo và phát triển bao trùm, vẫn luôn là Thủ đô của những giá trị được gìn giữ từ gốc rễ. Bởi một thành phố chỉ thật sự lớn khi biết nâng niu cả những điều nhỏ bé nhất làm nên linh hồn của mình.