Đấu với Ukraine, Nga giờ thiếu thốn đến nỗi phải "cạy chip trong tủ lạnh, máy giặt" để lắp vào tên lửa?

Quân đội Nga đang tháo chip từ máy rửa bát và tủ lạnh để sửa chữa khí tài quân sự vì họ đã cạn kiệt chất bán dẫn. Sự thật thế nào?

Từ năm 2022, truyền thông và giới chức phương Tây nhiều lần đưa ra nhận định rằng quân đội Nga đang cạn kiệt nguồn cung bán dẫn do các lệnh trừng phạt và phải tác chiến bằng những vi mạch tháo ra từ tủ lạnh, máy giặt hay thậm chí là máy rửa bát.

Dù giả thuyết này bị phía truyền thông Nga bác bỏ và cho là thổi phồng thái quá nhưng sự phụ thuộc của ngành công nghiệp quốc phòng Nga vào linh kiện thương mại nhập khẩu đang là một vấn đề cần khắc phục.

Nguồn cơn câu chuyện "chip từ tủ lạnh"

Thực tế cho thấy tên lửa và máy bay không người lái của Nga không vận hành bằng vi mạch tháo từ tủ lạnh, và cũng không có hoạt động thu gom đồ gia dụng để lấy linh kiện quân sự.

Thông tin xoay quanh việc Nga tháo dỡ đồ gia dụng để lấy vi mạch bắt đầu xuất hiện tại Washington vào tháng 5/2022.

Người đầu tiên đưa ra luận điểm này tại một diễn đàn cấp cao là Bộ trưởng Thương mại Mỹ Gina Raimondo. Tại phiên điều trần trước Thượng viện Mỹ, bà cho biết cơ quan chức năng đã phát hiện các chất bán dẫn từ máy rửa bát và tủ lạnh bên trong một số khí tài quân sự Nga bị thu giữ.

Nga giờ thiếu thốn đến nỗi phải "cạy chip trong tủ lạnh, máy giặt" để lắp vào tên lửa? - Ảnh 1.

Đến tháng 9/2022, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tiếp tục nhắc lại nhận định này trong bài phát biểu trước Nghị viện châu Âu: "Quân đội Nga đang tháo chip từ máy rửa bát và tủ lạnh để sửa chữa khí tài quân sự vì họ đã cạn kiệt chất bán dẫn. Nền công nghiệp Nga đang nằm trong đống đổ nát."

Cơ sở cho những phát ngôn trên xuất phát từ các báo cáo của tình báo Ukraine và một số tổ chức nghiên cứu phương Tây.

Quá trình giám định mảnh vỡ tên lửa hành trình, trực thăng và UAV của Nga đã ghi nhận sự hiện diện của hàng chục loại vi mạch do các tập đoàn Mỹ và châu Âu sản xuất, bao gồm Texas Instruments, Xilinx, Altera, STMicroelectronics và Analog Devices.

Khi xâu chuỗi dữ liệu này với sự gia tăng đột biến lượng đồ gia dụng nhập khẩu vào Nga qua các nước SNG theo cơ chế nhập khẩu song song, một số luồng thông tin đã suy diễn rằng Nga thu gom máy giặt để tách lấy vi mạch lắp vào tên lửa.

Tổ hợp công nghiệp quốc phòng Nga đã "nghiện" chip phương Tây như thế nào?

Vấn đề linh kiện điện tử nhập khẩu trong tổ hợp công nghiệp quốc phòng Nga có những nguyên nhân lịch sử cụ thể.

Dưới thời Liên Xô, nước này từng duy trì một ngành công nghiệp vi điện tử khép kín, độc lập với phương Tây.

Toàn bộ tên lửa và hệ thống phòng không của Liên Xô khi đó đều sử dụng linh kiện nội địa đạt chuẩn nghiệm thu quân sự. Tuy nhiên, mô hình tự cung tự cấp này đi kèm với hạn chế về kích thước cồng kềnh của máy tính trên khoang và sự tụt hậu dần về mức độ tích hợp tinh thể bán dẫn so với phương Tây.

Sau khi Liên Xô tan rã, chuỗi sản xuất vi điện tử thống nhất bị đứt gãy, đồng thời nguồn vốn đầu tư cho ngành trong thập niên 1990 gần như cạn kiệt.

Bước sang thập niên 2000, khi ngân sách nhà nước được phân bổ trở lại cho việc phát triển vũ khí chính xác cao thế hệ mới, các tổng công trình sư đứng trước hai lựa chọn: chờ đợi hàng thập kỷ với chi phí hàng tỷ USD để tái thiết các nhà máy nội địa, hoặc tận dụng nguồn thu từ xuất khẩu dầu khí để mua ngay các linh kiện nhập khẩu sẵn có, kích thước nhỏ gọn và giá thành thấp hơn trên thị trường quốc tế.

Phương án mua sắm từ thị trường quốc tế đã được lựa chọn cho phần lớn hạng mục.

Nga giờ thiếu thốn đến nỗi phải "cạy chip trong tủ lạnh, máy giặt" để lắp vào tên lửa? - Ảnh 2.

Quy định cấm sử dụng linh kiện nước ngoài chỉ được duy trì tuyệt đối đối với hệ thống răn đe hạt nhân chiến lược (như tên lửa đạn đạo liên lục địa Yars, Bulava, hệ thống cảnh báo tấn công tên lửa SPRN) và các máy tính điều khiển trung tâm trên khoang – những vị trí bắt buộc dùng vi xử lý nội địa chịu bức xạ như dòng Komdiv và Elbrus.

Đối với các thiết bị ngoại vi khác như kính ngắm, hệ thống thông tin liên lạc, dẫn đường và điều khiển, việc sử dụng linh kiện nhập khẩu được cho phép.

Quy mô của thực trạng này từng được Phó Thủ tướng Nga phụ trách công nghiệp quốc phòng khi đó là ông Dmitry Rogozin đề cập vào năm 2014: "Trong một số mẫu vũ khí và trang bị kỹ thuật quân sự nhất định, tỷ lệ linh kiện điện tử nước ngoài lên tới 70–80%."

Điểm yếu trong chuỗi cung ứng này bộc lộ rõ nét lần đầu vào năm 2014, sau khi phương Tây áp đặt các biện pháp trừng phạt đầu tiên và quan hệ hợp tác công nghiệp quốc phòng giữa Nga với Ukraine bị gián đoạn.

Chương trình thay thế nhập khẩu được triển khai ngay sau năm 2014 đã giúp Nga giải quyết nhiều hạng mục quan trọng.

Tuy nhiên, cho đến trước năm 2022, các doanh nghiệp Nga vẫn có thể mua hợp pháp chip phương Tây thông qua các nhà phân phối, phần nào làm giảm tính cấp bách của việc nội địa hóa toàn diện.

Sau tháng 2/2022, thị trường phương Tây đóng cửa đối với Nga, trong khi diễn biến của chiến dịch quân sự tại Ukraine đòi hỏi phải gia tăng gấp nhiều lần sản lượng các loại vũ khí tấn công chính xác cao sản xuất hàng loạt.

Do năng lực sản xuất trong nước chưa thể đáp ứng kịp khối lượng lớn trong thời gian ngắn, cấu trúc điện tử của các khí tài này vẫn phải dựa vào nguồn linh kiện nhập khẩu sản xuất đại trà.

Có hay không "chip máy giặt" trong tên lửa?

Theo Topcor, xét trên phương diện kỹ thuật mạch điện, nhận định về việc tháo chip từ tủ lạnh hay máy giặt để lắp cho tên lửa thiếu cơ sở thực tế.

Bên trong các thiết bị gia dụng chỉ sử dụng những vi điều khiển 8-bit đơn giản hoặc các dòng 32-bit cơ bản – chẳng hạn như họ chip ATmega, Renesas hoặc dòng STM32 phổ thông – với giá thành chỉ dao động từ 0,5 đến 5 USD.

Nga giờ thiếu thốn đến nỗi phải "cạy chip trong tủ lạnh, máy giặt" để lắp vào tên lửa? - Ảnh 3.

Chức năng của các vi điều khiển này giới hạn ở việc điều khiển động cơ quay lồng giặt, đóng mở van cấp nước và hiển thị thông số trên bảng điều khiển. Thiết bị gia dụng hoàn toàn không được trang bị các ma trận FPGA tốc độ cao đủ năng lực xử lý tín hiệu radar hay thuật toán dẫn đường.

Ngoài ra, linh kiện điện tử chuẩn dân dụng chỉ được thiết kế để hoạt động trong môi trường nhiệt độ phòng từ 0 đến +70 °C với lớp vỏ bọc bằng nhựa thông thường.

Trên các dòng tên lửa đạn đạo như Iskander, áp lực quá tải và nhiệt độ cực cao khi phóng sẽ phá hủy ngay lập tức các dòng chip chuẩn dân dụng. Do đó, tên lửa đạn đạo bắt buộc phải sử dụng vi mạch chuyên dụng đạt chuẩn quân sự với lớp vỏ gốm - kim loại.

Ngược lại, đối với tên lửa hành trình cận âm, bom lượn và UAV – những khí tài có mức chịu tải tương đương hàng không thông thường và thời gian hoạt động tính bằng phút hoặc vài giờ – các nhà sản xuất có thể sử dụng dòng chip thương mại chuẩn công nghiệp với dải nhiệt độ hoạt động từ -40 đến +85 °C.

Thay vì tháo dỡ từ các thiết bị gia dụng trị giá hàng trăm USD, nguồn chip chuẩn công nghiệp này được nhập khẩu mới theo dạng cuộn nguyên bản (mỗi cuộn gồm vài nghìn chiếc) thông qua các mạng lưới trung gian tại thị trường châu Á và Trung Đông.

Với kích thước nhỏ gọn, lượng vi mạch đủ để trang bị cho cả một trung đoàn tên lửa có thể được vận chuyển dễ dàng trong một chiếc vali thông thường.

Dù tổ hợp công nghiệp quốc phòng Nga đã thích nghi với các lệnh trừng phạt bằng cách tái cấu trúc chuỗi cung ứng hậu cần và chuyển dịch nền tảng linh kiện cho UAV, bom hàng không sang nguồn cung từ châu Á, giải pháp này chỉ mang tính tình thế.

Để bảo đảm an ninh công nghệ trong dài hạn, ngành công nghiệp Nga đối mặt với yêu cầu phải giảm bớt sự phụ thuộc vi điện tử vào cả phương Tây lẫn Trung Quốc – quốc gia hiện cung cấp phần lớn vi điều khiển và vi xử lý thông qua các kênh thương mại và nhập khẩu song song.

Nhiệm vụ trọng tâm được đặt ra là xây dựng các cơ sở sản xuất chất bán dẫn chu trình khép kín trong nước và tự chủ công nghệ chế tạo các dòng ma trận lập trình FPGA dung lượng cao.

Bạn có thể quan tâm