Trong hai ngày 27 và 28/12/2004, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam diễn ra tại Nhà hát Lớn Hà Nội với tinh thần “Trí tuệ - Hợp tác - Phát triển”. Tham dự Đại hội có 434 đại biểu, gồm các ủy viên Hội đồng Trung ương khóa IV, đại biểu của 56 hội ngành toàn quốc, 36 Liên hiệp hội địa phương và một số tổ chức khoa học - công nghệ.

Đại hội có vinh dự được đón tiếp các đồng chí Phan Diễn, Đỗ Mười, Lê Khả Phiêu, Huỳnh Đảm, Đỗ Nguyên Phương, Cù Thị Hậu, đại diện nhiều bộ, ban, ngành, đoàn thể và cơ quan thông tin đại chúng.

“Trí tuệ - Hợp tác - Phát triển”, một Liên hiệp Hội đã lớn mạnh

Một dấu mốc quan trọng trước Đại hội V là Thông báo số 145-TB/TW ngày 9/7/2004 của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa IX về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Chỉ thị 45-CT/TW đối với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam trong giai đoạn đến năm 2010.

Đây là văn bản được Ban Bí thư ban hành sau khi sơ kết 5 năm thực hiện Chỉ thị 45-CT/TW. Thông báo nêu rõ: “Qua 5 năm thực hiện Chỉ thị của Bộ Chính trị, Liên hiệp hội đã có bước phát triển mới về tổ chức; các hoạt động chính trị - xã hội, tư vấn, phản biện và giám định xã hội ngày càng rõ nét; các công tác phổ biến kiến thức khoa học và kỹ thuật góp phần đẩy mạnh công tác xã hội hoá khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo, chăm sóc sức khoẻ nhân dân, xoá đói giảm nghèo, phòng chống các tệ nạn xã hội đạt nhiều kết quả. Vai trò, vị trí và uy tín của Liên hiệp hội trong xã hội ngày càng được nâng cao”.

Việc Ban Bí thư ban hành Thông báo 145 ngay trước Đại hội V tạo nên một dấu mốc đáng chú ý của kỳ Đại hội này. Nếu Chỉ thị 45-CT/TW năm 1998 đặt ra yêu cầu đẩy mạnh hoạt động của Liên hiệp Hội trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thì sau 5 năm, Thông báo 145 nhìn lại những kết quả đã đạt được và tiếp tục xác định các nhiệm vụ cho giai đoạn đến năm 2010.

Trong phát biểu tại Đại hội V, đồng chí Phan Diễn, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trung ương Đảng, nhắc lại vị trí của Liên hiệp Hội trong liên minh công nhân - nông dân - trí thức và yêu cầu tiếp tục thực hiện Chỉ thị 45-CT/TW cùng Thông báo 145-TB/TW. Ông nhấn mạnh:

“Liên hiệp hội, dù ở Trung ương hay địa phương, đều là một tổ chức chính trị-xã hội chịu sự lãnh đạo của Đảng”.

Cũng trong bài phát biểu này, ông Phan Diễn đặt yêu cầu Liên hiệp Hội phải làm tốt tư vấn, phản biện và giám định xã hội đối với những đường lối, chủ trương lớn, những dự án phát triển của đất nước; phổ biến kiến thức khoa học kỹ thuật, thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng thành tựu khoa học - công nghệ.

Trong bức thư chào mừng Đại hội, Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải khẳng định: “Trong thời gian tới, Chính phủ sẽ chỉ đạo các cơ quan nhà nước thực hiện tốt hơn Chỉ thị số 45 và Thông báo số 145 của Trung ương về Liên hiệp hội. Chính phủ sẽ quyết định cụ thể việc hỗ trợ các mặt cho hoạt động của Liên hiệp hội ở trung ương và địa phương, ban hành các chính sách liên quan tới Liên hiệp hội theo tinh thần của Chỉ thị và Thông báo nêu trên”.

Kiện toàn tổ chức, phát huy vai trò đội ngũ trí thức

Với tinh thần dân chủ, trách nhiệm, Đại hội đã bầu Hội đồng Trung ương Liên hiệp Hội Việt Nam khóa V gồm 212 ủy viên. Tại Hội nghị lần thứ nhất, Hội đồng Trung ương khóa V tiếp tục bầu Đoàn Chủ tịch gồm 29 ủy viên và Ủy ban Kiểm tra gồm 9 ủy viên.

GS.VS Vũ Tuyên Hoàng tiếp tục được tín nhiệm giữ chức Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Các GS.TSKH Nguyễn Hữu Tăng, GS.TSKH Phạm Mạnh Hùng, GS.TS Trần Ngọc Hiên, PGS.TS Hồ Uy Liêm và Phạm Quốc Anh được bầu làm Phó Chủ tịch. PGS.TS Hồ Uy Liêm đồng thời giữ chức Tổng Thư ký Liên hiệp Hội, còn GS.TSKH Nguyễn Hữu Tăng đảm nhiệm chức Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra.

Việc kiện toàn bộ máy lãnh đạo nhiệm kỳ V tạo nền tảng để Liên hiệp Hội tiếp tục củng cố tổ chức, mở rộng mạng lưới và triển khai các nhiệm vụ Đại hội đề ra. Với vị trí là tổ chức tập hợp đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, Liên hiệp Hội tiếp tục phát huy vai trò trong việc tham gia thực hiện các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, giáo dục, khoa học và công nghệ, bảo vệ môi trường.

Trong nhiệm kỳ V, mạng lưới Liên hiệp Hội tiếp tục phát triển, có thêm 10 hội ngành toàn quốc và 17 Liên hiệp hội địa phương trở thành hội thành viên trong nhiệm kỳ 2004-2009.

Trong số các hội ngành toàn quốc được bổ sung có Hội Kinh tế môi trường Việt Nam, Hội Năng lượng nguyên tử Việt Nam, Hội Môi trường giao thông vận tải Việt Nam, Hội Khoa học kỹ thuật Hàng không Việt Nam năm 2005; Hội Thống kê Việt Nam, Hội Cơ điện tử Việt Nam, Hội Khoa học kỹ thuật Công nghiệp tàu thủy Việt Nam năm 2006; Hội Thư viện Việt Nam, Hội Nghề cá Việt Nam và Hội Thủy lợi Việt Nam năm 2007.

Ở địa phương, các Liên hiệp hội Tiền Giang, Cao Bằng, Nam Định, Hà Nam, Hòa Bình, Quảng Bình, Kon Tum, Gia Lai, Vĩnh Long, An Giang, Bình Phước, Sóc Trăng, Bến Tre, Trà Vinh và Hậu Giang lần lượt được bổ sung trong các năm 2005-2007; danh sách VUSTA còn ghi nhận thêm hai địa phương trong năm 2008.

Cùng với mở rộng tổ chức, việc tập hợp trí thức cũng được đặt ra theo hướng rộng hơn. Báo cáo phương hướng nhiệm kỳ V nêu yêu cầu “phát triển, đổi mới và đa dạng hóa các phương thức tập hợp trí thức trong nước và trí thức là người Việt Nam ở nước ngoài”.

Từ tư vấn, phản biện đến yêu cầu “giám sát độc lập”

Tại các văn kiện trình Đại hội V, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội được đặt trong một yêu cầu rộng hơn.

Báo cáo phương hướng nhiệm kỳ V xác định Liên hiệp Hội cần: “ Không ngừng nâng cao năng lực chuyên môn, chủ động tham gia xây dựng các luận cứ khoa học cho các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước; tham gia các hoạt động tư vấn, phản biện, giám định xã hội, tiến tới giám sát độc lập; hướng mạnh hoạt động của Liên hiệp hội về cơ sở, đem lại lợi ích thiết thực cho hội viên, làm cho hội viên gắn bó với tổ chức hội và thu hút sự quan tâm của trí thức, xã hội”.

Báo cáo đồng thời đặt yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả tư vấn, phản biện và giám định xã hội đối với các đề án, công trình lớn; hướng mạnh hoạt động về cơ sở; tham gia xã hội hóa khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo, bảo vệ môi trường, chăm sóc sức khỏe nhân dân, phát triển cộng đồng và xóa đói giảm nghèo.

Đáng chú ý, nhiệm kỳ V cũng đặt ra yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia có năng lực tư vấn, phản biện và giám định xã hội; tăng cường hệ thống thông tin điện tử trong toàn Liên hiệp Hội; đồng thời chuẩn bị lực lượng để thực hiện những nhiệm vụ mới khi được Nhà nước giao như giám sát độc lập, cấp chứng chỉ nghề nghiệp và tham gia một số dịch vụ công.

Những yêu cầu ấy cho thấy hoạt động tư vấn, phản biện của Liên hiệp Hội ở thời điểm này đã được đặt trong một phạm vi rộng hơn, gắn với quá trình xây dựng chính sách, các chương trình, dự án và những vấn đề phát triển kinh tế - xã hội.

Trong thực tế, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội tiếp tục được đẩy mạnh trên cơ sở Quyết định 22/2002/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. VUSTA ghi nhận sau quyết định này, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Liên hiệp Hội và các hội thành viên được triển khai mạnh hơn.

Liên hiệp Hội tham gia góp ý nhiều dự thảo văn kiện, chính sách quan trọng của Đảng và Nhà nước như Báo cáo chính trị trình Đại hội X của Đảng, Hiến pháp sửa đổi, các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, y tế, bảo vệ môi trường, Luật Giáo dục sửa đổi, bổ sung và Luật về Hội.

Cùng với các hội thành viên, Liên hiệp Hội tổ chức đánh giá, tư vấn nhiều vấn đề cụ thể như chương trình giảng dạy, sách giáo khoa và thiết bị dạy học phổ thông, đề án tài chính giáo dục và y tế, kế hoạch 5 năm 2006-2010, hiệu quả Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh, hiệu quả một số khu công nghiệp ở địa phương, quy hoạch xây dựng thành phố bên sông Hồng đoạn qua Hà Nội, dự án nhà máy điện nguyên tử, chương trình khai thác bô-xít tại Tây Nguyên và nhiều dự án khác.

Ở các hội thành viên, hoạt động phản biện cũng để lại những dấu ấn đáng chú ý. Tổng hội Xây dựng Việt Nam công bố danh sách 59 công trình có thất thoát trong đầu tư xây dựng, đồng thời tuyên dương 31 công trình đạt chất lượng tiêu biểu trong giai đoạn 2000-2005. Hội Giống cây trồng Việt Nam đánh giá “Dự án phát triển 1 triệu ha lúa”, góp phần đưa kinh phí dự kiến của dự án từ 1.200 tỷ đồng xuống còn 46 tỷ đồng. Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam phát hiện tình trạng xăng pha axeton và sản phẩm sữa được chế biến từ sữa bột nhưng công bố là sữa tươi.

Như vậy, có thể thấy, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội ngày càng gắn với những vấn đề cụ thể của đời sống kinh tế - xã hội, từ các dự án đầu tư, quy hoạch, giáo dục, y tế đến bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Từ Đại hội V, Liên hiệp Hội Việt Nam tiếp tục bước vào một giai đoạn mới, khi khoa học và công nghệ, hội nhập quốc tế và yêu cầu phát huy nguồn lực trí thức ngày càng trở thành những vấn đề trung tâm của tiến trình phát triển.

Bài viết nằm trong tuyến bài hướng tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031.