Hiệu quả đầu tư công và trách nhiệm người đứng đầu trong đấu thầu

Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy, tình trạng các nhà thầu rơi vào cảnh một mình một ngựa tham gia và nghiễm nhiên trúng thầu sát nút giá trần đang là một bài toán nhức nhối trong bức tranh mua sắm công hiện nay. Xuyên suốt quá trình thu thập tài liệu tại các dự án do Công ty TNHH Một thành viên Thương mại Dịch vụ Đồng Tâm tham gia trúng thầu tại các đơn vị thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam, có thể dễ dàng nhận thấy sự khác biệt cực kỳ rõ rệt về hiệu quả kinh tế khi có và không có sự cạnh tranh thực chất từ thị trường.

Sự đối lập sâu sắc về hiệu quả sử dụng nguồn vốn nhà nước

Đơn cử như tại Công ty Truyền tải điện 1 trực thuộc Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia, nhờ việc triển khai mời thầu một cách công khai, minh bạch rộng rãi, Gói thầu 03.NB.26 với giá dự toán 1.802.035.050 đồng đã thành công thu hút được 3 doanh nghiệp cùng nộp hồ sơ cạnh tranh. Cuộc đua này đem lại kết quả thực tế khi ông Vũ Văn Lộc, Trưởng Truyền tải điện Ninh Bình ký quyết định phê duyệt cho Công ty TNHH Một thành viên Thương mại Dịch vụ Đồng Tâm trúng thầu với giá 1.642.844.135 đồng. Gói thầu trực tiếp tiết kiệm cho nguồn vốn sửa chữa lớn của đơn vị số tiền gần 160 triệu đồng, đạt tỷ lệ tích cực xấp xỉ 8,83%.

Trái ngược hoàn toàn với sự cạnh tranh quyết liệt đem lại hiệu quả cao đó, những gói thầu có dấu hiệu độc diễn tại các đơn vị khác lại mang đến những con số tiết kiệm gây hụt hẫng cho nguồn vốn đầu tư của doanh nghiệp nhà nước. Tại Công ty Thủy điện Sông Tranh, dưới sự phê duyệt trực tiếp của Giám đốc Vũ Đức Toàn, Gói thầu số 05XL-SXKD-2026 với giá trị dự toán lên tới 2.642.081.511 đồng nhưng chỉ thu hút đúng một hồ sơ duy nhất của Công ty TNHH Một thành viên Thương mại Dịch vụ Đồng Tâm. Doanh nghiệp trúng thầu với giá 2.638.592.286 đồng, tỷ lệ tiết kiệm chạm đáy ở mức 0,13%.

Tương tự, tại Công ty Thủy điện Đồng Nai, Gói thầu 03XL-XLNTSH-2025 cũng chỉ có duy nhất một mình doanh nghiệp này nộp hồ sơ và được Giám đốc Nguyễn Quang Vĩnh ký quyết định phê duyệt trúng thầu với giá 2.312.967.323,4 đồng, đạt tỷ lệ tiết kiệm vô cùng khiêm tốn chỉ khoảng 2,67%.

Cần cá thể hóa trách nhiệm giải trình của người cầm trịch dự án

Đánh giá đa chiều về thực trạng quản lý nguồn vốn này, Luật sư Võ Quang Vinh (Đoàn Luật sư tỉnh Vĩnh Long) nêu quan điểm: "Không thể cứ vin vào cớ 'chúng tôi đã làm đúng quy trình thủ tục hành chính, đã đăng tải công khai thông tin trên mạng đấu thầu' để chối bỏ trách nhiệm khi các gói thầu tiền tỷ liên tục đạt tỷ lệ tiết kiệm thấp và không thu hút được cộng đồng nhà thầu tham gia. Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành đã nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi là phải tăng cường hiệu lực, hiệu quả và quy trách nhiệm trực tiếp, cá thể hóa cho người đứng đầu cơ quan. Khi một gói thầu quy mô hàng tỷ đồng mà chỉ tiết kiệm được vài triệu đồng, người đứng đầu cơ quan như Giám đốc Chủ đầu tư phải có trách nhiệm giải trình minh bạch trước cơ quan chủ quản cấp trên và dư luận về tính hiệu quả kinh tế thực tế ".

Đồng tình sâu sắc với nhận định trên, Luật sư Nguyễn Thị Hương phân tích bổ sung: "Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 đã trao cho Chủ đầu tư rất nhiều công cụ pháp lý mạnh mẽ để chủ động bảo vệ nguồn vốn công. Nếu trong quá trình phát hành hồ sơ, phát hiện các tiêu chí mời thầu đưa ra không thu hút được sự quan tâm của thị trường, hoặc có dấu hiệu kém cạnh tranh khi đến ngày đóng thầu chỉ có duy nhất 1 đơn vị nộp hồ sơ, Chủ đầu tư hoàn toàn có quyền và có trách nhiệm ra quyết định gia hạn thời gian nộp hồ sơ dự thầu. Đồng thời, cần tổ chức rà soát, khảo sát lại năng lực thực tế của thị trường để chỉnh sửa, loại bỏ các tiêu chí kỹ thuật không cần thiết nhằm mở rộng cánh cửa cho nhiều nhà thầu cùng tham gia. Việc vội vã phê duyệt cho một nhà thầu duy nhất trúng thầu sát giá trần, đặc biệt là khi tồn tại độ trễ lớn trong việc công bố thông tin kế hoạch, là biểu hiện rõ nét của sự thiếu trách nhiệm, đi ngược lại tôn chỉ hiệu quả và minh bạch mà Chính phủ đang quyết liệt chỉ đạo ".

Đấu thầu không đơn thuần là một thủ tục cơ học, mà là công cụ kinh tế để tối ưu hóa nguồn lực quốc gia. Việc rà soát, làm rõ trách nhiệm của các cá nhân lãnh đạo liên quan tại những gói thầu có tỷ lệ tiết kiệm nhỏ giọt là biện pháp thiết thực nhằm minh bạch hóa công tác lựa chọn nhà thầu, bảo vệ tài sản công công bằng.

Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

TRÁCH NHIỆM NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU VÀ NGUYÊN TẮC QUẢN LÝ VỐN NHÀ NƯỚC TRONG ĐẤU THẦU

Sự thành bại, tính minh bạch và hiệu quả của mọi dự án đầu tư công hay các dự án sử dụng vốn của doanh nghiệp nhà nước phụ thuộc phần lớn vào vai trò cầm trịch, năng lực quản trị và tinh thần trách nhiệm của Người đứng đầu cơ quan, đơn vị, tức là Người có thẩm quyền và Chủ đầu tư. Nhằm chấn chỉnh các tồn tại, hạn chế kéo dài và nâng cao chất lượng công tác đấu thầu trên toàn quốc, Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã đặt ra những mệnh lệnh cứng rắn, yêu cầu quy trách nhiệm trực tiếp đến từng cá nhân giữ vai trò lãnh đạo, điều hành dự án.

Về mặt pháp lý, Điều 77 và Điều 78 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật 90/2025/QH15) quy định cực kỳ cụ thể về quyền hạn và trách nhiệm của Người có thẩm quyền, Chủ đầu tư. Theo đó, Chủ đầu tư không chỉ thực hiện nhiệm vụ tổ chức lựa chọn nhà thầu một cách cơ học theo các bước thủ tục hành chính, mà cao hơn, họ phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật và Người có thẩm quyền về tiến độ, chất lượng và đặc biệt là hiệu quả kinh tế của quá trình mua sắm. Chủ đầu tư có nghĩa vụ thẩm định, phê duyệt hồ sơ mời thầu phải đảm bảo bộ tiêu chí khách quan, khoa học, tuyệt đối không được đưa ra những điều kiện nhằm cản trở, hạn chế sự tham gia của các nhà thầu tự do hoặc tạo ra lợi thế không công bằng cho một nhà thầu cụ thể.

Thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy, khi một cuộc thầu diễn ra, nếu đến thời điểm đóng thầu chỉ có duy nhất một nhà thầu tham dự, Luật Đấu thầu cho phép xử lý tình huống theo hướng có thể mở thầu ngay hoặc gia hạn thời điểm đóng thầu để thu hút thêm các nhà thầu khác. Quyết định mở thầu ngay hay gia hạn là quyền hợp pháp của Chủ đầu tư, nhưng chính quyết định đó lại phản ánh tư duy quản trị và trách nhiệm bảo vệ nguồn vốn của họ. Một Người đứng đầu thực sự có tinh thần trách nhiệm với từng đồng vốn của Nhà nước, của doanh nghiệp sẽ ưu tiên việc gia hạn, tìm hiểu kỹ lưỡng nguyên nhân vì sao thị trường không mặn mà, từ đó có thể điều chỉnh lại các tiêu chí chưa phù hợp để thúc đẩy cạnh tranh. Ngược lại, việc nhắm mắt phê duyệt cho nhà thầu duy nhất với mức giá bám sát trần, mang lại khoản tiết kiệm ngân sách "nhỏ giọt" là hành vi thiếu tinh thần trách nhiệm, gây lãng phí nguồn lực.

Chỉ thị 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương, tập đoàn kinh tế nhà nước phải tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra đột xuất đối với những gói thầu có nhiều phản ánh, kiến nghị; đặc biệt soi xét những gói thầu thường xuyên chỉ có một nhà thầu tham gia và tỷ lệ tiết kiệm thấp. Đối với các Giám đốc, Người đứng đầu Chủ đầu tư, nếu để xảy ra tình trạng quản lý yếu kém, thiếu minh bạch, gây thất thoát, lãng phí vốn đầu tư, sẽ bị xem xét xử lý kỷ luật nghiêm minh theo quy định của Đảng và pháp luật của Nhà nước. Trách nhiệm giải trình ở đây không chỉ là giải trình với cấp trên qua các báo cáo định kỳ trên giấy, mà phải được chứng minh bằng những con số tiết kiệm ngân sách cụ thể, bằng chất lượng thực tế của công trình, và bằng sự cạnh tranh sòng phẳng hiển hiện rõ nét trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.