Thời gian gần đây, thủ đoạn giả danh công an để hướng dẫn cập nhật thông tin định danh điện tử cho trẻ đang được cảnh báo tại nhiều địa phương. Bằng cách khai thác tâm lý lo lắng của phụ huynh trước các thủ tục hành chính liên quan đến con, kẻ gian tạo ra những tình huống có vẻ cấp bách, sau đó dẫn dụ nạn nhân sang các nền tảng trực tuyến để thu thập thông tin cá nhân hoặc chiếm quyền kiểm soát thiết bị.
Từ thủ tục định danh điện tử đến chiếc bẫy trên Zalo
Theo thông tin từ Báo Lào Cai, ngày 8/10, một phụ huynh tại TP.HCM liên tiếp nhận cuộc gọi từ người tự xưng là cán bộ công an phường. Người này thông báo gia đình chưa hoàn tất việc cập nhật thông tin định danh điện tử cho con và đề nghị xử lý sớm. Khi người mẹ cho biết chưa thể đến trụ sở công an ngay, đối tượng hướng dẫn chị kết bạn Zalo với một người khác, được giới thiệu là cán bộ phụ trách hành chính, để được “hỗ trợ trực tuyến”.
Nhận thấy cách làm việc bất thường, người phụ nữ chủ động liên hệ công an địa phương để kiểm tra và được xác nhận không có thủ tục cập nhật nào theo cách người lạ hướng dẫn. Việc xác minh độc lập đã giúp chị tránh nguy cơ rơi vào bẫy lừa đảo. Tuy nhiên, không phải ai cũng đủ bình tĩnh để nhận ra những dấu hiệu đáng ngờ, nhất là khi người gọi sử dụng danh nghĩa cơ quan chức năng và liên tục thúc giục giải quyết công việc.
Một phụ huynh khác tại TP.HCM gặp kịch bản tinh vi hơn khi người tự xưng công an thực hiện cuộc gọi video, xuất hiện trong trang phục giống lực lượng chức năng. Người này yêu cầu phụ huynh sử dụng hai điện thoại cùng lúc, trong đó một thiết bị duy trì cuộc gọi, thiết bị còn lại đăng nhập ứng dụng VNeID và mở thông tin của các thành viên trong gia đình để “kiểm tra”. Khi bị hỏi về danh tính cũng như lý do phải làm theo hướng dẫn này, người gọi không đưa ra được lời giải thích thuyết phục.
Những tình huống trên cho thấy kẻ gian không chỉ dựa vào cuộc gọi thoại mà còn tận dụng hình ảnh và các nền tảng liên lạc trực tuyến để tạo dựng vẻ ngoài đáng tin cậy. Các đối tượng thường tự xưng là cán bộ quản lý cư trú, công an xã, phường hoặc người hỗ trợ dịch vụ công trực tuyến, sau đó thông báo căn cước của trẻ chưa hợp lệ, thiếu dữ liệu hay cần đồng bộ khẩn cấp. Một số trường hợp còn sử dụng hình ảnh, trang phục giống lực lượng chức năng khi gọi video, thậm chí giả mạo số điện thoại của cơ quan nhà nước.
Điểm đáng chú ý là kịch bản lừa đảo được xây dựng dựa trên một thủ tục có thật. Theo thông tin được cung cấp, công dân Việt Nam từ đủ 6 tuổi trở lên, đã được cấp thẻ căn cước hoặc căn cước công dân còn thời hạn, có thể được cấp tài khoản định danh điện tử mức độ 1 hoặc mức độ 2 khi có nhu cầu. Với tài khoản mức độ 1, cha mẹ hoặc người giám hộ có thể đăng ký cho trẻ dưới 14 tuổi qua ứng dụng định danh quốc gia theo quy trình quy định. Trong khi đó, việc cấp tài khoản mức độ 2 cho trẻ dưới 14 tuổi phải thực hiện trực tiếp tại cơ quan có thẩm quyền, với sự có mặt của trẻ và người đại diện hoặc người giám hộ.
Khi người dân chưa nắm rõ các bước thực hiện, thông báo về hồ sơ chưa hoàn thiện dễ tạo ra cảm giác rằng nếu không xử lý ngay, con có thể gặp trở ngại trong học tập hoặc các thủ tục hành chính. Kẻ gian lợi dụng tâm lý này để thúc giục nạn nhân làm theo hướng dẫn mà không kịp kiểm tra tính xác thực của người gọi. Cách tiếp cận càng mang vẻ chuyên nghiệp, người nhận cuộc gọi càng có nguy cơ nhầm lẫn giữa hoạt động hỗ trợ hợp pháp và hành vi giả mạo.
Sau khi tạo được lòng tin, các đối tượng thường chuyển cuộc trao đổi sang Zalo cá nhân, gửi đường dẫn hoặc yêu cầu người dân cài ứng dụng được giới thiệu là công cụ hỗ trợ cập nhật thông tin. Đây là bước chuyển quan trọng trong kịch bản lừa đảo. Thay vì trực tiếp xử lý thủ tục, nạn nhân bị dẫn dắt thực hiện những thao tác có thể làm lộ dữ liệu hoặc tạo điều kiện để phần mềm độc hại hoạt động trên thiết bị.
Mục đích cuối cùng không phải giúp phụ huynh hoàn thiện hồ sơ cho con, mà là thu thập thông tin cá nhân, mật khẩu, mã xác thực OTP hoặc chiếm quyền kiểm soát điện thoại. Nếu cài phần mềm độc hại và cấp những quyền truy cập nguy hiểm, người dùng có thể đối mặt với nguy cơ bị theo dõi thao tác, đánh cắp dữ liệu và mất tiền trong tài khoản ngân hàng. Những thông tin lấy được cũng có thể trở thành cơ sở để kẻ gian tiếp tục dựng các kịch bản lừa đảo khác.
Có thể nhận diện cuộc gọi đáng ngờ qua một số dấu hiệu như người gọi tự xưng công an nhưng không thể xác minh danh tính; thông báo hồ sơ của trẻ có vấn đề và yêu cầu giải quyết gấp; đề nghị làm thủ tục qua tài khoản Zalo cá nhân; hướng dẫn tải ứng dụng từ đường dẫn không rõ nguồn gốc; hoặc yêu cầu cung cấp mật khẩu, mã OTP, thông tin ngân hàng hay chuyển tiền để “kích hoạt”, “xác thực” tài khoản. Khi xuất hiện những dấu hiệu này, người dân cần dừng thao tác và xác minh thông tin trước khi tiếp tục.
Cơ quan chức năng và chuyên gia khuyến cáo gì?
Trước nguy cơ giả danh công an để lừa đảo liên quan đến VNeID, phụ huynh cần chủ động xác minh mọi yêu cầu cập nhật thông tin thay vì làm theo chỉ dẫn từ một cuộc gọi bất ngờ. Khi nhận được thông báo hồ sơ của con có vấn đề, người dân nên chủ động liên hệ công an xã, phường hoặc cơ quan có thẩm quyền qua kênh chính thức. Không nên sử dụng số điện thoại hay đường dẫn do chính người đang bị nghi giả mạo cung cấp để kiểm tra, bởi đây có thể là một phần của kịch bản dẫn dụ.
Đối với ứng dụng VNeID, người dùng chỉ nên tải từ Google Play hoặc App Store, đồng thời kiểm tra kỹ thông tin nhà phát hành. Không tải tệp cài đặt được gửi qua tin nhắn, Zalo hoặc những trang web không rõ nguồn gốc. Đặc biệt, người dân không cung cấp mật khẩu, mã OTP hay thông tin ngân hàng cho người lạ, kể cả khi người đó tự nhận là cán bộ đang hỗ trợ giải quyết thủ tục hành chính.
Trong trường hợp đã cài ứng dụng đáng ngờ, người dùng cần ngừng thao tác và ngắt kết nối mạng trên thiết bị đó. Sau đó, hãy sử dụng một thiết bị an toàn khác để liên hệ ngân hàng, đề nghị bảo vệ tài khoản và đổi các mật khẩu có nguy cơ bị lộ. Người bị hại cũng nên lưu lại bằng chứng cuộc gọi, tin nhắn và trình báo cơ quan công an gần nhất. Nếu đã chuyển tiền hoặc phát hiện giao dịch bất thường, cần thông báo cho ngân hàng càng sớm càng tốt để tăng khả năng ngăn chặn những giao dịch tiếp theo.
Ở góc độ an ninh mạng, chuyên gia Vũ Ngọc Sơn cho rằng nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân không chỉ đến từ việc người dùng tự chia sẻ thông tin trên mạng xã hội. Theo ông, một nguồn rủi ro lớn còn nằm ở quá trình thu thập và lưu trữ dữ liệu tập trung. Khi chuyển đổi số được triển khai rộng rãi, dữ liệu của người dân và doanh nghiệp ngày càng được tập trung tại các máy chủ, kho dữ liệu nhằm phục vụ việc khai thác và chia sẻ. Tuy nhiên, những kho dữ liệu này cũng có thể trở thành mục tiêu mà tin tặc tìm cách xâm nhập để thu thập thông tin.
Ông Sơn dẫn thực tế rằng tình trạng lộ lọt dữ liệu đã xuất hiện ở nhiều quốc gia. Khi thông tin cá nhân bị thu thập trái phép, các đối tượng có thể phân phối lại dữ liệu thông qua nhiều kênh khác nhau. Tại Việt Nam, theo chia sẻ của chuyên gia, người mua có thể tìm kiếm thông tin cá nhân qua các kênh trò chuyện trên Telegram với chi phí thấp, từ đó tiếp cận những dữ liệu như họ tên, tuổi, địa chỉ, số căn cước công dân và các thông tin liên quan khác.
Những dữ liệu này có thể bị khai thác cho nhiều mục đích, từ quảng cáo không mong muốn đến xây dựng kịch bản lừa đảo có chủ đích. Với trường hợp giả danh công an yêu cầu cập nhật VNeID cho trẻ, thông tin về danh tính và quan hệ gia đình có thể khiến lời gọi trở nên cụ thể, thuyết phục hơn trong mắt phụ huynh. Khi kẻ gian đưa ra đúng bối cảnh mà người nghe quan tâm, nạn nhân có thể mất cảnh giác và dễ làm theo hướng dẫn hơn.
Từ thực tế đó, ông Sơn nhấn mạnh trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cần được đặt ra ở cả hai phía. Người dùng phải thận trọng khi cung cấp thông tin, trong khi các cơ sở và nhà cung cấp dịch vụ cũng cần nâng cao ý thức bảo vệ dữ liệu của khách hàng. Ông đồng thời đề cập việc thực thi Nghị định 13 về bảo vệ dữ liệu cá nhân, trong đó các cơ quan chức năng có vai trò rà soát, kiểm tra và xử lý những hành vi vi phạm liên quan.
Đối với người dùng, nguyên tắc quan trọng là chỉ cung cấp lượng thông tin tối thiểu cần thiết khi sử dụng một dịch vụ hoặc thực hiện giao dịch. Trước khi chia sẻ, người dùng cần biết rõ dữ liệu sẽ được sử dụng vào mục đích gì và ai có thể tiếp cận. Những thông tin nhạy cảm liên quan đến định danh cá nhân càng cần được bảo vệ cẩn trọng, tránh đăng công khai trên mạng xã hội hoặc cung cấp theo yêu cầu chưa được xác minh.
Chuyên gia cũng khuyến cáo không cài đặt phần mềm không rõ nguồn gốc, đặc biệt là các ứng dụng được gửi qua đường dẫn trong email, tin nhắn hoặc ứng dụng trò chuyện. Khi có nhu cầu cài đặt, người dùng nên truy cập trang web chính thức của nhà cung cấp hoặc kho ứng dụng dành cho điện thoại để tìm đúng ứng dụng. Đây là biện pháp cần thiết để giảm nguy cơ cài nhầm phần mềm có khả năng theo dõi hoạt động và đánh cắp thông tin trên thiết bị.
Bên cạnh việc bảo vệ dữ liệu, ông Nguyễn Hải Nam nhấn mạnh người dùng cần chủ động thích ứng với sự phát triển của công nghệ bằng cách liên tục cập nhật kiến thức về an toàn trên không gian mạng. Theo ông, khi các thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi, người dân càng cần trang bị khả năng nhận diện và kiểm chứng thông tin. Việc nâng cao nhận thức về chia sẻ dữ liệu cá nhân cần được phổ biến rộng rãi, bởi hình ảnh và thông tin được đăng tải trên mạng có thể bị khai thác ngoài mục đích ban đầu.
Ông Nam khuyến nghị người dùng áp dụng nguyên tắc kiểm tra kỹ trước khi đưa ra quyết định. Trong thanh toán QR Pay, chẳng hạn, cần kiểm tra dòng tiền đã thực sự về tài khoản hay chưa thay vì chỉ tin vào thông báo hoặc hình ảnh được cung cấp. Với những tình huống có dấu hiệu giả mạo bằng công nghệ Deepfake, người dùng cần kiểm tra chéo và xác minh thông tin qua kênh độc lập. Dù mỗi tình huống có cách thức khác nhau, điểm chung là không để cảm xúc hoặc sức ép về thời gian thay thế cho bước xác thực.
Đối với phụ huynh, cách phòng ngừa thiết thực nhất là không vội làm theo yêu cầu từ người tự xưng công an qua điện thoại hoặc Zalo. Nếu có thắc mắc về định danh điện tử của con, hãy tự tìm kênh liên hệ chính thức để xác minh quy trình. Khi gặp yêu cầu cài ứng dụng, mở thông tin gia đình hoặc cung cấp dữ liệu nhạy cảm, cần dừng lại cho đến khi xác định rõ tính hợp pháp.
Thủ tục hành chính số được triển khai nhằm tạo thuận lợi cho người dân, nhưng sự thuận tiện không đồng nghĩa với việc mọi lời đề nghị hỗ trợ trực tuyến đều đáng tin. Một cuộc gọi có hình ảnh, trang phục hay thông tin nghe có vẻ chính xác vẫn cần được kiểm chứng. Trong bối cảnh dữ liệu cá nhân có thể bị khai thác để tạo ra những kịch bản lừa đảo có mục tiêu, sự tỉnh táo của người dùng cùng trách nhiệm bảo vệ dữ liệu từ các tổ chức là những yếu tố quan trọng để giảm thiểu rủi ro.
