Sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội và thương mại điện tử đã biến livestream bán hàng từ một xu hướng mới lạ thành một kênh mua sắm bùng nổ, mang lại sự tiện lợi vượt trội cùng vô vàn trải nghiệm trực quan sống động cho người tiêu dùng.

Tuy nhiên, đằng sau những phiên "chốt đơn" chớp nhoáng rực rỡ sắc màu, cùng kỹ xảo âm thanh kích thích và các ưu đãi "khủng" là không ít chiêu trò thao túng tâm lý và rủi ro gian lận thương mại. Để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân, các cơ quan chức năng như Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia hay Cục An toàn thông tin đã liên tục phát đi những cảnh báo diện rộng, yêu cầu người tiêu dùng phải nâng cao cảnh giác và thực sự tỉnh táo trước khi nhấn nút đặt hàng.

Nhận diện chiêu trò thao túng tâm lý

Thực tế cho thấy, phần lớn rủi ro bắt nguồn từ việc người mua dễ dàng rơi vào trạng thái "tiêu dùng cảm xúc" do các kịch bản dàn dựng tinh vi. Các cơ quan quản lý thị trường chỉ ra rằng, những cụm từ dồn dập như "chỉ còn 5 suất cuối", "giảm giá trong 30 giây", hay đồng hồ đếm ngược hối hả trên màn hình thực chất là đòn tâm lý nhằm tạo hội chứng sợ bỏ lỡ (FOMO), hối thúc người xem xuống tiền khi chưa kịp đánh giá nhu cầu thực sự hay kiểm tra chất lượng sản phẩm.

Nguy hiểm hơn là chiêu trò "quảng cáo hàng thật, giao hàng hủy diệt", khi người bán sử dụng hình ảnh sản phẩm chính hãng để livestream nhưng lại giao hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng hoặc cận ngày hết hạn. Rủi ro này đặc biệt nghiêm trọng đối với các mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng người dùng như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, dược phẩm hay đồ ăn đóng gói.

Trách nhiệm pháp lý của nhà bán, KOLs và kỹ năng tự bảo vệ của người mua

Căn cứ theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cùng các quy định pháp luật liên quan, cơ quan chức năng nhấn mạnh rằng việc minh bạch hóa thông tin từ phía nhà bán lẻ là yếu tố tiên quyết. Trước khi đưa ra quyết định, người tiêu dùng có quyền và nghĩa vụ tự bảo vệ mình bằng cách kiểm tra kỹ lưỡng tên tổ chức, cá nhân kinh doanh, địa chỉ trụ sở, mã số thuế, phương thức liên hệ và các chính sách đổi trả, bảo hành.

Bộ Công Thương cũng đặc biệt cảnh báo người dân tuyệt đối không thực hiện giao dịch với các tài khoản ẩn danh, nick rác, không có thông tin rõ ràng hoặc yêu cầu chuyển khoản cá nhân ngoài hệ thống quản lý của sàn thương mại điện tử.

Bên cạnh trách nhiệm của người bán, vai trò của những người có ảnh hưởng (KOL, KOC, nghệ sĩ) khi tham gia quảng cáo cũng được pháp luật siết chặt. Theo quy định hiện hành, các cá nhân này phải chịu trách nhiệm cung cấp thông tin chính xác, trung thực về công dụng, tính năng của sản phẩm và bắt buộc phải thông báo công khai nếu nội dung phát sóng có nhận tài trợ hoặc trả phí từ nhãn hàng. Do đó, người tiêu dùng cần giữ thái độ kiểm chứng khách quan, coi những lời tung hô trên sóng livestream chỉ là một nguồn thông tin tham khảo chứ không nên thần tượng hóa cá nhân để rồi nhắm mắt "chốt đơn".

Không dừng lại ở vấn đề chất lượng hàng hóa, các cơ quan an ninh mạng còn phát đi cảnh báo về các hình thức lừa đảo công nghệ cao biến tướng từ hoạt động livestream. Nhiều đối tượng xấu thường "nằm vùng" trong phần bình luận của các phiên phát sóng trực tiếp để thu thập họ tên, số điện thoại và địa chỉ của khách hàng vừa chốt đơn, sau đó nhanh chóng gửi hàng nhái hoặc kiện hàng rác đến trước bằng hình thức thu hộ tiền (COD). Ngoài ra, việc chèn các đường link độc hại dưới cớ tặng voucher giảm giá nhằm dụ dỗ người xem nhấp vào để đánh cắp tài khoản ngân hàng và thông tin cá nhân cũng là cạm bẫy đang gia tăng phức tạp.

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho các giao dịch trên môi trường số, cơ quan chức năng khuyến cáo người tiêu dùng cần chủ động trang bị "bộ kỹ năng" tự bảo vệ. Người mua nên áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc kiểm tra thông tin nhà bán, nguồn gốc sản phẩm, tham khảo đánh giá độc lập và luôn yêu cầu kiểm tra hàng trước khi thanh toán nếu chính sách cho phép. Ngay sau khi đặt hàng, việc thu thập và lưu giữ chứng cứ là vô cùng quan trọng; người tiêu dùng nên chụp ảnh, quay màn hình video livestream có nội dung cam kết của người bán, lưu lại hóa đơn điện tử, tin nhắn xác nhận, mã đơn hàng và chứng từ thanh toán liên quan. Khi nhận hàng, việc quay video liên tục quá trình bóc mở kiện hàng (unbox) rõ mã vận đơn sẽ là căn cứ pháp lý đắt giá nhất để đối soát hoặc khiếu nại khi có sự cố.

Cơ quan chức năng lập biên bản xử phạt, tịch thu hàng hóa vi phạm đối với hộ kinh doanh tại Gia Lai. Nguồn thegioitiepthi.danviet.vn

Theo quy định mới, doanh nghiệp và các nền tảng bán hàng có nghĩa vụ cung cấp hóa đơn, chứng từ và tạo điều kiện tối đa để khách hàng lưu trữ dữ liệu giao dịch. Trường hợp phát hiện dấu hiệu lừa đảo hoặc bị xâm phạm quyền lợi, người tiêu dùng cần chủ động phản ánh ngay đến Tổng đài Tư vấn, Hỗ trợ người tiêu dùng (1800-6838) hoặc gửi đơn tố giác tới cơ quan Quản lý thị trường và Công an địa phương.

Chỉ cần dành ra vài phút suy ngẫm và cẩn trọng trước mỗi nút "Đặt hàng", người tiêu dùng không chỉ tự dựng lên "bức tường lửa" bảo vệ tài chính và sức khỏe của bản thân, mà còn góp phần đào thải các hành vi kinh doanh bất chính, hướng tới xây dựng một môi trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn và văn minh.