Các hình thức lừa đảo qua Zalo đang ngày càng tinh vi khi kẻ gian không chỉ giả mạo tài khoản, hình ảnh hay giọng nói của người thân để yêu cầu chuyển tiền, mà còn lợi dụng chính mối quan hệ tin cậy trong gia đình để che giấu hành vi chiếm đoạt. Theo cảnh báo của Công an tỉnh Khánh Hòa, một thủ đoạn đáng chú ý là đối tượng giả danh người thân, sau đó yêu cầu nạn nhân chủ động gọi cho một thành viên khác trong gia đình để nhờ chuyển tiền vào tài khoản do chúng chỉ định.
Thủ đoạn lừa đảo biến cuộc gọi thật thành chiếc bẫy chiếm tiền
Điểm nguy hiểm của kịch bản này là cả người yêu cầu chuyển tiền lẫn người thực hiện giao dịch đều có thể là người thật trong gia đình. Nạn nhân ban đầu tin rằng mình đang trao đổi với người thân qua Zalo, còn người được nhờ chuyển tiền lại nhận cuộc gọi trực tiếp từ một thành viên quen thuộc. Vì vậy, giao dịch có vẻ hợp lý và dễ vượt qua bước kiểm tra thông thường, trong khi người hưởng lợi cuối cùng thực chất là kẻ lừa đảo.
Kịch bản thường bắt đầu bằng việc đối tượng thu thập thông tin về nạn nhân và những người có liên quan thông qua mạng xã hội. Tên, hình ảnh, số điện thoại, mối quan hệ gia đình và các thông tin được chia sẻ công khai có thể giúp chúng xây dựng một danh tính giả thuyết phục hơn. Sau đó, kẻ gian sử dụng tài khoản Zalo giả mạo để chủ động liên lạc, tự nhận là người thân và đưa ra một tình huống cần giải quyết gấp.
Lý do được đưa ra có thể là cần thanh toán một khoản tiền, xử lý công việc cá nhân hoặc nhờ chuyển tiền cho người khác nhưng không thể tự thực hiện. Trong một số trường hợp, việc sử dụng hình ảnh và giọng nói giống người quen, thậm chí công nghệ trí tuệ nhân tạo để giả mạo giọng nói, có thể khiến nạn nhân khó nhận ra bất thường. Đối tượng thường nhấn mạnh tính cấp bách của sự việc, tạo áp lực để người nghe nhanh chóng làm theo thay vì bình tĩnh kiểm tra.
Điểm khác biệt nằm ở bước tiếp theo. Thay vì yêu cầu nạn nhân chuyển tiền trực tiếp, kẻ gian đề nghị người này gọi cho một người thân khác trong gia đình để nhờ chuyển khoản hộ. Chúng cung cấp sẵn số tiền, số tài khoản và có thể cả lý do cần chuyển, khiến yêu cầu nghe giống một công việc gia đình thông thường. Nạn nhân sau đó gọi cho người thân thật, trình bày rằng mình đang cần tiền hoặc cần hỗ trợ giải quyết việc gấp.
Vì cuộc gọi thứ hai diễn ra giữa những người có quan hệ thật, người được nhờ chuyển tiền có thể tin rằng yêu cầu xuất phát từ chính người thân của mình. Nếu không biết về cuộc gọi giả mạo trước đó, họ khó nhận ra số tài khoản được cung cấp thực chất do kẻ lừa đảo chỉ định. Khi tiền được chuyển đi, đối tượng có thể nhanh chóng rút tiền, chuyển tiếp qua những tài khoản khác hoặc thực hiện các giao dịch nhằm gây khó khăn cho việc truy vết.
Có thể hình dung kịch bản này qua ba nhân vật. A nhận cuộc gọi từ tài khoản Zalo giả danh người thân và được yêu cầu nhờ chuyển tiền. A sau đó gọi cho B, một người thân thật, để đề nghị B chuyển khoản theo thông tin đã nhận. B tin cuộc gọi từ A nên thực hiện giao dịch, nhưng tài khoản thụ hưởng lại thuộc về kẻ lừa đảo. A tưởng mình đã xác minh vì đã trực tiếp nói chuyện với B, còn B cũng tin rằng mình đang giúp A giải quyết việc cần thiết.
Như vậy, cuộc gọi giữa A và B hoàn toàn có thật nhưng không chứng minh yêu cầu ban đầu trên Zalo là hợp pháp. Đây chính là điểm tinh vi nhất của thủ đoạn: kẻ gian biến hành động xác minh của nạn nhân thành một phần trong kịch bản lừa đảo. Thay vì ngăn nạn nhân liên hệ với người nhà, chúng chủ động yêu cầu việc đó để tạo thêm một lớp tin cậy cho giao dịch.
Thông tin về người thân bị giả mạo cũng có thể được khai thác từ những dữ liệu tưởng như vô hại trên mạng xã hội. Ảnh gia đình, bài đăng về công việc, lịch trình, các mối quan hệ hay những cuộc trò chuyện công khai có thể giúp đối tượng hiểu thêm về nạn nhân. Khi kết hợp nhiều dữ liệu, chúng có thể dựng nên một tình huống đủ hợp lý để người nghe ít nghi ngờ hơn.
Ở góc độ bảo mật dữ liệu, rủi ro không chỉ nằm ở việc tài khoản Zalo bị chiếm quyền. Ngay cả khi tài khoản của người dùng vẫn hoạt động bình thường, kẻ gian vẫn có thể tạo tài khoản khác với hình ảnh và tên hiển thị tương tự. Vì vậy, việc nhìn thấy ảnh đại diện quen thuộc hoặc nghe giọng nói giống người thân chưa đủ để xác nhận danh tính của người đang đưa ra yêu cầu chuyển tiền.
Một dấu hiệu cần đặc biệt cảnh giác là việc chuyển tiền vào tài khoản của người thứ ba không có quan hệ rõ ràng với người đang nhờ hỗ trợ. Nếu người yêu cầu liên tục thúc giục, viện lý do không thể giải thích cụ thể hoặc muốn giao dịch được thực hiện ngay, người nhận cần dừng lại để kiểm tra. Số tài khoản, tên chủ tài khoản, ngân hàng thụ hưởng và mục đích giao dịch phải được xác minh độc lập trước khi chuyển tiền.
Công an và chuyên gia khuyến cáo xác minh độc lập, bảo vệ dữ liệu cá nhân
Trước thủ đoạn giả danh người thân để chiếm đoạt tài sản, Công an tỉnh Khánh Hòa khuyến cáo người dân không mặc nhiên tin vào tên tài khoản, hình ảnh đại diện hoặc giọng nói của người liên hệ qua Zalo. Những thông tin này có thể bị sao chép, giả mạo hoặc tạo ra bằng công nghệ mới. Đặc biệt, khi có yêu cầu chuyển tiền cho người thứ ba, người dùng cần kiểm tra kỹ trước khi thực hiện giao dịch.
Việc gọi điện trực tiếp cho một thành viên khác trong gia đình vẫn cần thiết, nhưng cách xác minh phải đi xa hơn một câu hỏi xác nhận đơn giản. Nếu chỉ hỏi người thân có đang cần tiền hay không, câu trả lời có thể vẫn dẫn đến hiểu nhầm vì người được gọi không biết yêu cầu ban đầu đến từ kẻ giả mạo. Thay vào đó, người dùng cần làm rõ người thân có thực sự đưa ra yêu cầu hay không, khoản tiền được dùng vào việc gì, tại sao phải chuyển cho người khác và người nhận tiền là ai.
Khi còn nghi ngờ, người dùng nên chủ động liên hệ với người được cho là đang nhờ hỗ trợ qua một phương thức quen thuộc đã sử dụng từ trước. Có thể gọi lại số điện thoại đã lưu, liên hệ qua một kênh khác hoặc gặp trực tiếp nếu điều kiện cho phép. Những câu hỏi riêng mà các thành viên trong gia đình đã thống nhất từ trước cũng có thể hỗ trợ xác minh, nhưng không nên xem một câu trả lời đúng là bằng chứng duy nhất để quyết định giao dịch.
Trước khi chuyển tiền, người dùng cần kiểm tra tên chủ tài khoản, số tài khoản, ngân hàng nhận và mục đích chuyển khoản. Nếu thông tin người thụ hưởng không khớp với lời giải thích hoặc người yêu cầu không thể làm rõ lý do phải chuyển tiền qua tài khoản đó, nên tạm dừng giao dịch. Không nên để tâm lý lo lắng cho người thân hoặc áp lực phải xử lý việc gấp lấn át các bước kiểm tra cần thiết.
Nếu phát hiện dấu hiệu đáng ngờ, người dân nên lưu lại tin nhắn, số điện thoại, tài khoản Zalo, đường dẫn liên quan, thông tin tài khoản ngân hàng và chứng từ giao dịch. Những dữ liệu này có thể hỗ trợ cơ quan công an xác minh sự việc. Nếu đã chuyển tiền, cần nhanh chóng liên hệ ngân hàng để thông báo giao dịch nghi vấn và đề nghị hướng dẫn các biện pháp xử lý phù hợp, đồng thời trình báo cơ quan công an.
Theo chuyên gia an ninh mạng Vũ Ngọc Sơn, tình trạng lộ lọt dữ liệu cá nhân có nhiều nguyên nhân. Một phần xuất phát từ việc người dùng tự chia sẻ quá nhiều thông tin trên mạng, nhưng ở góc độ an ninh dữ liệu, nguy cơ còn đến từ việc dữ liệu được thu thập và lưu trữ tập trung tại các hệ thống, nền tảng và tổ chức cung cấp dịch vụ.
Trong quá trình chuyển đổi số, dữ liệu được tập trung để phục vụ việc quản lý, khai thác và chia sẻ. Tuy nhiên, những kho dữ liệu lớn cũng có thể trở thành mục tiêu hấp dẫn đối với hacker nếu không được bảo vệ đầy đủ. Khi chiếm được dữ liệu từ một nguồn, kẻ xấu có thể thu thập nhiều thông tin cùng lúc, thay vì phải tìm kiếm riêng lẻ ở nhiều nơi như trước đây.
Ông Sơn cho biết nguy cơ lộ lọt dữ liệu không chỉ xuất hiện tại Việt Nam mà còn được ghi nhận trên thế giới. Theo thông tin được nêu trong tư liệu, từng có trường hợp liên quan đến Microsoft để lộ một lượng lớn dữ liệu riêng tư. Ví dụ này cho thấy ngay cả các tổ chức công nghệ lớn cũng có thể đối mặt với rủi ro bảo mật, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát quyền truy cập, bảo vệ hệ thống và phát hiện sự cố kịp thời.
Sau khi có được dữ liệu cá nhân, tội phạm có thể sử dụng chúng theo nhiều cách. Một dạng phổ biến là khai thác thông tin liên hệ để gửi quảng cáo hoặc thực hiện các cuộc gọi không mong muốn. Nguy hiểm hơn, dữ liệu về tên tuổi, địa chỉ, quan hệ và thông tin định danh có thể được sử dụng để xây dựng kịch bản lừa đảo có chủ đích, giả danh người quen hoặc cơ quan, tổ chức nhằm chiếm đoạt tài sản.
Theo ông Sơn, người dùng cần có trách nhiệm bảo vệ dữ liệu của mình, nhưng trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai cá nhân. Các đơn vị thu thập, lưu trữ và xử lý thông tin cũng cần nâng cao ý thức bảo vệ dữ liệu, kiểm soát việc truy cập và hạn chế nguy cơ thông tin bị khai thác trái phép. Việc thực thi các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, trong đó có Nghị định 13/2023/NĐ-CP, là một phần quan trọng của nỗ lực tăng cường trách nhiệm đối với dữ liệu người dùng.
Ở cấp độ cá nhân, ông Sơn khuyến cáo nguyên tắc quan trọng là chỉ cung cấp lượng thông tin tối thiểu cần thiết khi sử dụng một dịch vụ hoặc thực hiện giao dịch. Người dùng cần biết dữ liệu được yêu cầu nhằm phục vụ mục đích gì, tránh công khai những thông tin nhạy cảm như số căn cước công dân, địa chỉ chi tiết hoặc thông tin tài chính trên mạng xã hội.
Chẳng hạn, trong các phiên livestream bán hàng, việc để lại công khai họ tên, số điện thoại và địa chỉ để người bán liên hệ có thể khiến dữ liệu bị nhiều người nhìn thấy và sao chép. Người dùng nên ưu tiên phương thức cung cấp thông tin riêng tư, chính thức của đơn vị bán hàng, thay vì đăng dữ liệu cá nhân trong phần bình luận công khai.
Chuyên gia cũng khuyến cáo không cài đặt phần mềm không rõ nguồn gốc, đặc biệt là ứng dụng được gửi qua đường link, email hoặc tin nhắn trò chuyện. Nếu cần cài đặt ứng dụng, người dùng nên truy cập website chính thức của nhà cung cấp hoặc tải từ cửa hàng ứng dụng dành cho thiết bị. Những ứng dụng không đáng tin cậy có thể tìm cách yêu cầu quyền truy cập vào dữ liệu cá nhân, từ đó tạo thêm nguy cơ cho người dùng.
Đối với Zalo và các nền tảng nhắn tin khác, người dùng nên bảo vệ tài khoản bằng mật khẩu mạnh, bật những tính năng bảo mật sẵn có và kiểm tra hoạt động đăng nhập khi có dấu hiệu bất thường. Hạn chế công khai thông tin về gia đình, lịch trình và các mối quan hệ cũng giúp giảm lượng dữ liệu mà kẻ gian có thể sử dụng để dựng kịch bản giả mạo.
Trong bối cảnh công nghệ AI có thể hỗ trợ tạo hình ảnh và giọng nói giống người thật, việc xác minh danh tính cần dựa vào nhiều yếu tố thay vì cảm giác quen thuộc. Một tài khoản có ảnh đại diện đúng, giọng nói giống hoặc biết nhiều thông tin gia đình vẫn có thể là giả mạo. Đặc biệt, khi câu chuyện dẫn đến yêu cầu chuyển tiền, người dùng nên coi đó là một giao dịch cần xác minh độc lập, ngay cả khi người nhờ giúp đỡ có vẻ rất đáng tin.
Thủ đoạn lừa đảo qua Zalo lần này cho thấy kẻ gian không nhất thiết phải trực tiếp thuyết phục người chuyển tiền. Chúng có thể lợi dụng lòng tin giữa các thành viên trong gia đình để biến người này thành cầu nối cho một giao dịch giả mạo. Vì vậy, nguyên tắc quan trọng nhất là xác minh cả người đưa ra yêu cầu lẫn người thụ hưởng, không chuyển tiền chỉ vì một cuộc gọi nghe có vẻ hợp lý và không để sự khẩn cấp thay thế các bước kiểm tra. Khi mỗi thành viên gia đình đều hiểu cách thức lừa đảo vận hành, nguy cơ cả nhà cùng mắc bẫy sẽ được giảm đáng kể.
