Trước đó, ngày 28/9, tại khu vực trước cửa nhà hàng Cường Dê, tổ dân phố Tràng An (thuộc Quần thể danh thắng Tràng An), Thắng dùng điện thoại quay video, livestream trên mạng xã hội và có lời nói phản cảm, trái với thuần phong mỹ tục, kích động, xúc phạm danh dự ông Dương Văn Hưng (64 tuổi, nhân viên nhà hàng Cường Dê), ông Hưng sau đó dùng điếu cày đuổi đánh Thắng.

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, TS. Luật sư Đặng Văn Cường – Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho rằng, vụ việc Thắng “Ật” bị khởi tố về tội gây rối trật tự công cộng đặt ra nhiều vấn đề đáng suy ngẫm về văn hóa ứng xử, ý thức thượng tôn pháp luật và trách nhiệm của mỗi cá nhân khi sử dụng mạng xã hội.

Khởi tố về tội gây rối trật tự công cộng có căn cứ pháp luật

Theo luật sư Đặng Văn Cường, điều đáng chú ý ở vụ việc trên không chỉ nằm ở diễn biến xô xát tại quán Cường Dê, mà còn ở cách thức mâu thuẫn được đẩy lên mạng xã hội, những biểu hiện ứng xử của các bên và hệ quả pháp lý có thể phát sinh từ hành vi của mỗi người. Sự việc không chỉ đơn thuần xuất phát từ một mâu thuẫn nhất thời mà còn có biểu hiện cố tình tạo ra tình huống đối đầu, gây sức ép đối với người khác và đưa diễn biến sự việc lên mạng xã hội để thu hút sự chú ý, tạo lợi thế cho mình.

Thông tin vụ việc cho thấy, Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Ninh Bình đã khởi tố Thắng về tội gây rối trật tự công cộng theo Điều 318 Bộ luật Hình sự.

Điều 318 Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung, quy định về tội gây rối trật tự công cộng. Theo khoản 1, người có hành vi gây rối trật tự công cộng gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội, hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hay đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, có thể bị phạt tiền từ 5 triệu đồng đến 50 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm.

Khoản 2 Điều 318 quy định khung hình phạt từ 2 năm đến 7 năm tù đối với các trường hợp có tình tiết định khung tăng nặng, như có tổ chức, dùng vũ khí hoặc hung khí, có hành vi phá phách, gây cản trở giao thông nghiêm trọng, gây đình trệ hoạt động công cộng, xúi giục người khác gây rối, hành hung người can thiệp bảo vệ trật tự công cộng hoặc tái phạm nguy hiểm.

Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào việc vụ việc gây tranh cãi trên mạng xã hội để mặc nhiên áp dụng khung hình phạt tăng nặng, cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định đầy đủ các dấu hiệu pháp lý tương ứng. Các video livestream, bài đăng trên mạng xã hội và lời khai của những người liên quan có thể là nguồn thông tin quan trọng, nhưng phải được kiểm tra, đối chiếu với các chứng cứ khác để bảo đảm tính khách quan.

Việc một người sử dụng lời lẽ thô tục, xúc phạm người khác hoặc đăng tải hình ảnh gây tranh cãi lên mạng xã hội không đương nhiên cấu thành tội gây rối trật tự công cộng. Những hành vi này phải được đặt trong tổng thể diễn biến sự việc để đánh giá liệu có thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 318 hay không.

Điều đáng lo ngại là biểu hiện “ăn vạ” và việc sử dụng mạng xã hội để tạo sức ép

Luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, trong nhiều vụ việc xảy ra tại nơi công cộng, người ta thường chú ý đến hành vi đánh người, thương tích và phản ứng của đám đông. Tuy nhiên, vụ việc này còn đặt ra một vấn đề khác. Đó là cách thức một cá nhân ứng xử khi mâu thuẫn phát sinh và việc sử dụng mạng xã hội để định hướng cách nhìn của công chúng về sự việc.

Nếu một người chủ động gây sự, liên tục khiêu khích, dùng lời lẽ xúc phạm người khác rồi ghi hình, phát trực tiếp hoặc đăng tải những đoạn video nhằm tạo ra hình ảnh có lợi cho mình, hành vi đó cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc. Khi hình ảnh bị cắt xén, bối cảnh bị lược bỏ hoặc thông tin chỉ được truyền tải theo một chiều, người xem có thể đưa ra những phán xét thiếu căn cứ, gây tổn hại đến danh dự, nhân phẩm của người khác và tạo áp lực lên quá trình giải quyết vụ việc.

Trong trường hợp này, dư luận có thể đặt câu hỏi liệu những biểu hiện của Thắng có dấu hiệu cố tình đẩy mâu thuẫn đi xa, tạo ra tình huống đối đầu rồi sử dụng mạng xã hội để gây sức ép đối với người bảo vệ hay không. Đây là vấn đề cần được làm rõ bằng chứng cứ, thay vì chỉ dựa vào cảm xúc hoặc những đoạn video đang lan truyền.

Cần phân biệt rõ việc phản ánh một sự việc để bảo vệ quyền lợi chính đáng với việc cố tình kích động mâu thuẫn, xúc phạm người khác hoặc sử dụng hình ảnh trên mạng xã hội để làm tổn hại danh dự, nhân phẩm của họ. Mạng xã hội không phải là nơi để bất kỳ ai tự đặt mình vào vị trí người phán xử, càng không thể trở thành công cụ để tạo ra sức ép nhằm buộc người khác phải chịu trách nhiệm theo cách mà mình mong muốn.

Nếu có hành vi cố ý gây sự, xúc phạm, khiêu khích rồi lợi dụng sự việc để tạo ra dư luận bất lợi cho đối phương, tính chất đáng phê phán không chỉ nằm ở thái độ thiếu văn hóa mà còn ở nguy cơ xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác và gây mất trật tự xã hội. Trách nhiệm pháp lý cụ thể vẫn phải được xác định theo từng hành vi và quy định pháp luật tương ứng.

Trách nhiệm của nhân viên bảo vệ phải được xem xét khách quan, công bằng

Một vấn đề khác được nhiều người quan tâm, với hành vi dùng điếu cày đuổi đánh Thắng, ông Dương Văn Hưng, nhân viên nhà hàng Cường Dê có phải chịu trách nhiệm?

Luật sư Cường cho rằng, nếu trường hợp nhân viên bảo vệ này có hành vi đuổi, đánh người, cơ quan điều tra phải xác minh nguyên nhân, diễn biến, mức độ tác động, hậu quả thương tích nếu có, cũng như mối quan hệ giữa hành vi của các bên. Việc đánh giá trách nhiệm phải đặt trong bối cảnh cụ thể, không thể chỉ nhìn vào hành động cuối cùng mà bỏ qua nguyên nhân, diễn biến và mức độ lỗi của các bên.

Điều 22 Bộ luật Hình sự quy định về phòng vệ chính đáng. Hành vi chống trả một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm quyền hoặc lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức có thể được xác định là phòng vệ chính đáng và không phải là tội phạm. Trường hợp chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Bên cạnh đó, điểm e khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự quy định tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với trường hợp phạm tội trong tình trạng bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân gây ra. Quy định này không có nghĩa cứ bị xúc phạm, khiêu khích hoặc chọc tức thì người thực hiện hành vi bạo lực đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá tính chất, mức độ của hành vi trái pháp luật, trạng thái tinh thần của người thực hiện hành vi và các điều kiện pháp lý liên quan.

Cũng cần phân biệt tình tiết giảm nhẹ do bị kích động về tinh thần với trường hợp phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh, là một chế định có những điều kiện áp dụng riêng đối với các tội danh được Bộ luật Hình sự quy định. Không thể đồng nhất hai khái niệm này hoặc sử dụng chúng như căn cứ chung để loại trừ trách nhiệm hình sự.

Vì vậy, nếu người bảo vệ có hành vi đánh Thắng, cơ quan điều tra phải xác định hành vi đó có nhằm ngăn chặn một cuộc tấn công đang diễn ra hay không, có vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hay không, hay chỉ là hành vi trả đũa do tức giận. Nếu hành vi gây thương tích hoặc gây rối trật tự công cộng có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, trách nhiệm hình sự phải được xem xét theo đúng quy định. Trường hợp chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự nhưng có vi phạm hành chính, việc xử lý hành chính cũng phải căn cứ vào quy định tương ứng.

Ngược lại, nếu có căn cứ xác định người bảo vệ hành động trong giới hạn phòng vệ chính đáng, không thể xử lý hình sự chỉ vì người này đã sử dụng vũ lực để ngăn chặn hành vi xâm phạm trái pháp luật. Việc xem xét trách nhiệm của người bảo vệ phải dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật, không nên xuất phát từ sự thương cảm hoặc sức ép của dư luận.

Trong trường hợp người bảo vệ có hành vi phạm tội nhưng được xác định có tình tiết giảm nhẹ, cơ quan tiến hành tố tụng và Tòa án sẽ xem xét theo quy định. Việc miễn trách nhiệm hình sự chỉ được áp dụng khi đáp ứng các căn cứ và điều kiện luật định; không thể mặc nhiên kết luận người bảo vệ sẽ được miễn trách nhiệm chỉ vì hành vi của Thắng bị đánh giá là có lỗi hoặc mang tính chất khiêu khích.

Phải hướng tới ngăn ngừa những hành vi lợi dụng sức lan truyền của mạng xã hội để tạo sức ép

Luật sư Cường cho rằng, việc Cơ quan điều tra khởi tố Thắng, nếu được tiến hành trên cơ sở có đủ căn cứ pháp luật, thể hiện sự cần thiết phải xử lý những hành vi gây mất trật tự công cộng. Thông điệp của vụ việc không nên dừng lại ở việc một cá nhân có thể phải đối mặt với mức hình phạt nào, mà còn phải hướng tới việc ngăn ngừa những hành vi coi thường chuẩn mực ứng xử, xúc phạm người khác và lợi dụng sức lan truyền của mạng xã hội để tạo sức ép.

Mỗi người cần hiểu rằng quyền tự do ngôn luận, quyền phản ánh sự việc và quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình đều phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Việc ghi hình, livestream hoặc đăng tải nội dung lên mạng xã hội không làm thay đổi bản chất của hành vi ngoài đời thực, cũng không tạo ra quyền xúc phạm, đe dọa hay bôi nhọ người khác.

Vụ việc cũng là lời cảnh tỉnh đối với những người có thói quen giải quyết mâu thuẫn bằng cách khiêu khích, xúc phạm hoặc tìm cách tạo ra sự chú ý trên mạng xã hội. Một đoạn livestream có thể chỉ kéo dài vài phút, nhưng hậu quả về danh dự, nhân phẩm, công việc và trách nhiệm pháp lý có thể kéo dài nhiều năm. Không ai có thể đứng ngoài pháp luật chỉ vì mình đang được đám đông ủng hộ, cũng không ai có thể bị coi là có tội chỉ vì bị cộng đồng mạng lên án.

Điều cần thiết nhất là mỗi người phải biết kiềm chế cảm xúc, tôn trọng nhân phẩm của người khác và lựa chọn cách thức giải quyết mâu thuẫn đúng pháp luật. Khi có tranh chấp hoặc bị xâm phạm quyền lợi, người dân cần lưu giữ chứng cứ, trình báo cơ quan có thẩm quyền và để pháp luật giải quyết, thay vì tự tạo ra một cuộc đối đầu rồi đẩy sự việc lên mạng xã hội.

Sự việc tại quán Cường Dê không chỉ là câu chuyện về trách nhiệm pháp lý mà còn là bài học về giới hạn của quyền cá nhân, trách nhiệm khi sử dụng mạng xã hội và yêu cầu xây dựng một môi trường ứng xử văn minh, nơi không ai có thể tùy tiện biến người khác thành đối tượng để xúc phạm, gây sức ép hoặc phán xét trước khi sự thật được làm rõ.

>>> Mời độc giả xem thêm video Khởi tố Huấn Hoa Hồng: